Cần giải pháp về nguyên liệu trong điêu khắc mỹ nghệ than đá ở Quảng Ninh

Nghề gia truyền độc đáo của vùng mỏ

Quảng Ninh từ lâu không chỉ nổi tiếng bởi trữ lượng than đá lớn nhất cả nước, mà còn bởi một nghề thủ công hiếm có: Điêu khắc mỹ nghệ than đá. Tại một xưởng chế tác nhỏ phủ kín bụi than đen, gia đình anh Nguyễn Tuấn Quyết và chị Nguyễn Thị Thanh Bình, ở phường Hạ Long vẫn bền bỉ giữ nghề đã gắn bó suốt bốn thế hệ.

Theo chị Bình, nghề điêu khắc mỹ nghệ than đá bắt nguồn từ ông nội anh Quyết, là cụ Nguyễn Đức Thuận, một thợ mỏ Mông Dương. Trong những lúc rảnh rỗi, cụ Thuận đã dùng than đá gọt, đẽo thành các sản phẩm đơn giản mang hình thú, chiếc tẩu, gạt tàn… Sự tinh xảo của những tác phẩm này từng khiến chủ mỏ và cả người Pháp thời bấy giờ chú ý, có sản phẩm còn được mang về nước Pháp trưng bày.

Đến đời bố anh Quyết là họa sĩ điêu khắc Tuấn Lợi, nghề được phát triển bài bản hơn. Hơn 50 năm gắn bó nghề, ông Lợi đã chế tác nhiều tác phẩm than đá được tỉnh Quảng Ninh lựa chọn làm quà tặng cho các đoàn khách trong nước và quốc tế. Những kỹ năng nghề này tiếp tục được truyền lại cho anh Quyết từ khi anh còn rất trẻ.

Gần 40 năm theo nghề, anh Quyết cho rằng, mỗi tác phẩm mỹ nghệ than đá là kết tinh của sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và sáng tạo.

“Từ những hòn than thô ráp, xù xì, các hình tượng linh vật, danh thắng, biểu trưng phong thủy của tỉnh Quảng Ninh dần hiện lên sống động, mang dấu ấn riêng không nơi nào có được. Chúng tôi yêu và tự hào vì nghề đã chọn”, anh Quyết chia sẻ.

Giữ nghề trước nguy cơ mai một

Theo chia sẻ của anh Quyết, không phải loại than nào cũng có thể dùng cho chế tác mỹ nghệ. Chỉ những khối than chất lượng cao tại các mỏ, như: Cao Sơn, Đèo Nai - Cọc Sáu mới đạt yêu cầu về độ cứng, độ ánh và kết cấu. Để chọn được nguyên liệu phù hợp, người thợ phải sàng lọc thủ công từ những khối than lớn, có khi từ hàng tấn than chỉ chọn được vài kilogram tinh để chế tác nên một tác phẩm.

Có thời điểm hưng thịnh, xưởng của gia đình anh Quyết, chị Bình có hàng chục thợ làm việc ngày đêm, sản phẩm được du khách Nhật Bản, Hàn Quốc, châu Âu, Mỹ ưa chuộng. Dù từng được đề nghị dạy nghề với giá hàng tỷ đồng, gia đình vẫn từ chối để giữ bản sắc và tính độc quyền của nghề vùng mỏ.

Thế nhưng, hiện nay nghề điêu khắc than đá đang đối mặt với nhiều thách thức. Công việc vất vả, bụi bặm, đòi hỏi sự tập trung cao và thời gian dài khiến nhiều người trẻ bỏ nghề giữa chừng. 

Đặc biệt, rào cản lớn nhất đến từ khung pháp lý. Than đá là tài nguyên khoáng sản do Nhà nước quản lý, việc mua bán, thu gom nhỏ lẻ phục vụ mỹ nghệ chưa có cơ chế riêng, buộc các cơ sở phải nhập nguyên liệu từ tỉnh ngoài, tiềm ẩn nhiều rủi ro về mặt pháp lý.

Theo luật sư Vũ Mạnh Khôi (Đoàn Luật sư tỉnh Quảng Ninh), để nghề truyền thống điêu khắc mỹ nghệ than đá được bảo tồn, duy trì và phát triển bền vững, cần đặt hoạt động chế tác than đá trong khuôn khổ pháp lý rõ ràng. Các hộ làm nghề nên chuyển đổi sang mô hình doanh nghiệp hoặc hợp tác xã; từ đó, có tư cách pháp nhân ký kết hợp đồng hợp pháp, đăng ký thương hiệu, tiếp cận chính sách hỗ trợ của Nhà nước và tránh vi phạm các quy định về khoáng sản.

Nhiều ý kiến cho rằng, tỉnh Quảng Ninh hoàn toàn có thể đề xuất cơ chế đặc thù cho việc sử dụng than đá trong mỹ nghệ quy mô nhỏ, tách biệt với khai thác công nghiệp. Việc đưa nghề điêu khắc than đá vào diện bảo tồn, gắn với chương trình OCOP hoặc làng nghề truyền thống sẽ vừa gìn giữ bản sắc văn hóa vùng mỏ, vừa tạo sinh kế bền vững cho người dân.

Giữa nhịp sống hiện đại, những tác phẩm mỹ nghệ than đá không chỉ là sản phẩm lưu niệm, mà còn là ký ức và linh hồn của đất mỏ được chắt lọc qua bàn tay con người. Cần lắm sự “thổi hồn” đúng nghĩa từ chính sách, từ cộng đồng và từ những người làm nghề để "vàng đen" Quảng Ninh không chỉ tỏa sáng trong lòng đất, mà còn sống bền bỉ trong đời sống văn hóa hôm nay.