Cúng vía bếp - Nghi lễ quan trọng của người Mường

Tục cúng vía cho bếp (Khồông bếp) là nghi lễ quan trọng khi sửa bếp của người Mường. Đây không chỉ đơn giản là việc sửa sang lại nơi nấu nướng, mà còn mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc bởi người Mường coi bếp lửa như linh hồn của ngôi nhà, bảo vệ gia đình, mang lại sự ấm no, thịnh vượng và xua đuổi tà khí.

Người Mường tin rằng, cũng như con người có nhiều vía (hồn phách), bếp lửa cũng có vía riêng. Vía bếp cần được mời gọi để ở lại, mang lại may mắn. Nếu vía bếp đi lạc, gia đình có thể gặp những điều không may.

Bởi thế, nghi lễ cúng vía bếp thể hiện sự kính trọng đối với tổ tiên, thần linh và thiên nhiên, đồng thời phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan đặc trưng của người Mường trong mối quan hệ hài hòa giữa con người và vạn vật.

Lễ cúng vía bếp được chuẩn bị trang trọng với đầy đủ lễ vật gồm: Gà, vịt, cá, thịt lợn, xôi màu, trầu cau, rượu… Đồ mã gồm: Chim, ba ba, rắn, tắc kè, trứng luộc, trứng sống, dây chỉ, dây len ngũ sắc... tất cả đầy đủ cho 12 mâm cỗ cúng.

Nghi lễ cúng vía bếp do thầy Mo Mường chủ trì. Mở đầu nghi thức, thầy Mo tiến hành kiểm tra mâm cúng, sau đó khấn xin phép tổ tiên, thần linh (thần bếp, thổ công) cho phép gia đình được thực hiện nghi lễ. Lời khấn thể hiện mong muốn được nhóm lửa, mời vía bếp về cư ngụ, bảo vệ gia đình, cầu cho sức khỏe, mùa màng bội thu, cuộc sống bình an...

Theo quan niệm của người Mường, trong suốt một năm, bếp là nơi nấu nướng nhiều món ăn, có những thực phẩm tự bắt từ sông suối hoặc mua từ chợ về. Trong đó, có những con vật như cá, ba ba, rắn… vô tình mang theo những điềm dữ, những điều không may mắn vào nhà. Điều này được lý giải là nguyên nhân dẫn đến những việc không thuận trong sinh hoạt, như nấu rượu hỏng, đồ xôi nhão, nướng cá không ngon…

Những điều không như ý được tượng trưng bằng các hình con cá, con rắn, quả trứng… để thầy Mo thực hiện với nghi thức xua đuổi, tẩy uế làm cho ngôi nhà của gia đình được an lành, yên ấm hơn.

Đây là một trong những thủ tục quan trọng và cũng là bước cuối cùng lễ cúng vía cho bếp, trước khi thầy Mo kết thúc bằng nghi thức làm mát nhà và tiến hành hóa mã.

Việc tái hiện tục cúng vía bếp (Khồông bếp) nằm trong chuỗi hoạt động tháng 1 “Tết bản làng” tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, không chỉ góp phần giới thiệu, bảo tồn nghi lễ dân gian đặc sắc của dân tộc Mường, mà còn giúp du khách hiểu sâu hơn về những giá trị văn hóa tinh thần được đồng bào Mường lưu giữ qua nhiều thế hệ.