Dân số Việt Nam: Hành trình từ thách thức tới phát triển bền vững

Luật Dân số - Nhu cầu cấp thiết từ thực tiễn và những thách thức mới

Tại chương trình giao lưu “Công tác Dân số Việt Nam - Nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước” ngày 26/11, các đại biểu Quốc hội, chuyên gia và cơ quan quản lý đều thống nhất rằng, việc ban hành Luật Dân số là yêu cầu khách quan, cấp thiết. Sau hơn 20 năm thực hiện Pháp lệnh Dân số, những biến động mạnh về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số đặt ra nhu cầu phải có đạo luật mới toàn diện và phù hợp với tình hình hiện nay.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Hoàng Mai nhấn mạnh, từ năm 2017, Nghị quyết 21-NQ/TW đã xác định những vấn đề trọng tâm của công tác dân số trong bối cảnh mới, đặc biệt là mức sinh giảm sâu, mất cân bằng giới tính khi sinh và tốc độ già hóa nhanh hơn dự báo. Dự thảo Luật Dân số được xây dựng công phu, tham vấn rộng rãi các cơ quan, bộ ngành và địa phương, bảo đảm tính đồng thuận cao khi trình ra Quốc hội.

Theo Phó Cục trưởng Cục Dân số (Bộ Y tế) Ts. Phạm Vũ Hoàng, Luật Dân số hướng tới điều chỉnh toàn diện các vấn đề về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số, những yếu tố có tác động sâu rộng đến phát triển kinh tế - xã hội.

Dự thảo xác định 4 chính sách lớn: Duy trì mức sinh thay thế; kiểm soát mất cân bằng giới tính khi sinh; thích ứng với già hóa dân số; và nâng cao chất lượng dân số. Đây là những nội dung trọng tâm đang đặt ra thách thức lớn đối với Việt Nam.

Mức sinh thấp hiện là thách thức khó nhất. Năm 2024, mức sinh chỉ đạt 1,93 con/cặp vợ chồng; riêng TP. Hồ Chí Minh chỉ đạt 1,39, mức rất thấp so với khu vực. Nhiều nước phát triển như Hàn Quốc dù đầu tư mạnh vẫn không thể nâng mức sinh bền vững. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải có chính sách phù hợp, dài hạn và linh hoạt tùy theo từng địa phương.

Mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao suốt nhiều năm qua. Tỷ số giới tính tự nhiên (104 - 106 bé trai/100 bé gái) chưa đạt được; các mục tiêu đưa về ngưỡng cân bằng tự nhiên vào năm 2025 và 2030 đều gặp nhiều khó khăn. Hiện tại Chính phủ đã có Chiến lược Dân số Việt Nam đến năm 2030.

Già hóa dân số nhanh là thách thức lớn thứ ba. Việt Nam chỉ mất khoảng 27 năm để tỷ lệ người cao tuổi tăng từ 10% lên 20%, trong khi các nước phát triển mất tới cả thế kỷ. Sự chuẩn bị về an sinh, chăm sóc y tế và hỗ trợ xã hội vì thế trở nên gấp gáp. Hiện chỉ khoảng 13% người cao tuổi có lương hưu và trợ cấp xã hội; đến năm 2060 dự báo cũng chỉ đạt khoảng 38%.

Chất lượng dân số, đặc biệt chất lượng đầu đời, cũng được coi là ưu tiên hàng đầu. Việc tầm soát trước sinh, sơ sinh, khám sức khỏe tiền hôn nhân… dù rất quan trọng nhưng còn mới mẻ, nhất là ở vùng sâu, vùng xa, nơi tập quán tảo hôn và hôn nhân cận huyết vẫn tồn tại.

Hoàn thiện chính sách để nâng cao chất lượng dân số và phát triển bền vững

Trong quá trình xây dựng, dự thảo Luật Dân số được thiết kế để bảo đảm tính thống nhất trong hệ thống pháp luật, không chồng chéo với các luật chuyên ngành, đồng thời không làm phát sinh bộ máy, biên chế. Luật chỉ quy định chính sách; còn mức hỗ trợ, đối tượng cụ thể sẽ do Chính phủ ban hành theo từng giai đoạn.

Dự thảo bổ sung một điều riêng về các biện pháp thích ứng khi đất nước bước vào thời kỳ già hóa dân số. Đây là cơ sở để Chính phủ xây dựng các chương trình, đề án chăm sóc người cao tuổi, phát triển hệ thống cơ sở chăm sóc bài bản, quy mô, thay thế cho mô hình tự phát nhỏ lẻ hiện nay.

Một điểm mới quan trọng, là phân cấp mạnh cho địa phương. Các tỉnh, thành sẽ có quyền quyết định một số chính sách hỗ trợ mức sinh, hỗ trợ tài chính, thời gian nghỉ thai sản, ưu tiên nhà ở xã hội… dựa trên điều kiện kinh tế - xã hội và nguồn lực ngân sách của mình. Cách làm này vừa bảo đảm thống nhất chính sách chung, vừa tạo sự chủ động, linh hoạt theo từng vùng.

Các chuyên gia dân số cho rằng, 4 thách thức lớn: Mức sinh thấp, mất cân bằng giới tính khi sinh, già hóa nhanh và chất lượng dân số, đều là bài toán dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, nguồn lực và hệ thống chính sách nhất quán. Việc ban hành Luật Dân số sẽ tạo nền tảng vững chắc để triển khai các giải pháp đồng bộ từ truyền thông, giáo dục, vận động xã hội đến nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác dân số.

Luật Dân số ra đời sẽ đánh dấu bước chuyển mạnh mẽ từ quản lý dân số bằng Pháp lệnh sang quản lý bằng Luật, một bước đi mang tính chiến lược đối với tương lai đất nước. 

Với khuôn khổ pháp lý đầy đủ, hiện đại và thống nhất, đây sẽ là cơ hội để Việt Nam giải quyết đồng thời các vấn đề về quy mô, cơ cấu và chất lượng dân số, hướng tới nguồn nhân lực khỏe mạnh, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững trong những thập kỷ tới.