Giữ mạch nguồn văn hóa Dao Tiền

Về Yên Nguyên vào những ngày tháng tám, chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng những cánh đồng lúa chín vàng trải dài tít tắp, hiện rõ khung cảnh thanh bình, ấm no. Ẩn sâu dưới khung cảnh tươi đẹp đó là một mạch ngầm văn hóa vẫn ngày đêm tuôn chảy bất tận, điển hình là dòng chảy văn hóa người Dao Tiền ở vùng đất này.

Người khơi lại mạch nguồn văn hóa Dao Tiền đặc sắc ấy là ông Bàn Công Hiến, con rể của Anh hùng Lao động Bàn Hồng Tiên năm xưa. Ông Hiến sau khi làm Bí thư Huyện ủy Chiêm Hóa, rồi Giám đốc Sở Tư pháp, nghỉ hưu, ông trở về quê hương Yên Nguyên, tiếp tục cống hiến cho Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Tuyên Quang; Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam; Hội Văn học Nghệ thuật các DTTS Việt Nam.

Xã Yên Nguyên có 16 thôn, trong đó có 3 thôn chủ yếu là đồng bào Dao sinh sống, gồm: Đồng Vàng, Cầu Mạ và Cầu Cả. Yêu quê hương, yêu bản người Dao, ông Hiến luôn thường trực ý nghĩ phải làm một cái gì đó để lưu giữ bản sắc văn hóa độc đáo của người Dao. Năm 2014 ông thành lập Đội Văn nghệ Dao tiền thôn Đồng Vàng với hơn 10 thành viên. Ông đồng thời làm đơn lên xã mở một lớp dạy chữ Dao cho các thành viên.

Những ngày đầu thật khó khăn. Những người nông dân quanh năm chân lấm tay bùn giờ phải làm quen với mặt chữ nho, những câu páo dung, điệu múa. Đội phải sưu tầm từng bộ quần áo cổ truyền, từng cái chuông, chũm chọe, thanh la, tù và...

Năm 2019, Đội Văn nghệ thôn Đồng Vàng phát triển thành Câu lạc bộ (CLB) Bảo tồn văn hóa dân tộc Dao Tiền xã Yên Nguyên, với hơn 20 thành viên. Năm 2021, do tuổi cao, ông Bàn Công Hiến bàn giao CLB cho anh Bàn Xuân Đông là Chủ nhiệm, song ông vẫn tham gia sinh hoạt CLB thường xuyên, đồng thời là cố vấn, hồn cốt của CLB.

Từ khi thành lập đến nay, CLB Văn hóa Dao Tiền thôn Đồng Vàng đã tham gia giao lưu, hội thi, hội diễn nhiều chương trình lớn của huyện, của tỉnh, toàn quốc và đều “ẵm” giải cao. Thành công của CLB đã khích lệ các thành viên rất lớn, anh chị em càng say mê tập luyện. Đỉnh cao nhất của CLB là chuyến tham gia lưu diễn tại Tây Nguyên gần nửa tháng của năm 2021, CLB Văn hóa Dao Tiền thôn Đồng Vàng đạt giải A, làm nức lòng anh chị em trong CLB. Sau thời điểm đó, số người tham gia CLB càng đông và sinh hoạt cũng đều đặn, thường xuyên hơn.

CLB duy trì sinh hoạt 2 buổi/tuần, vào tối thứ Bảy, Chủ Nhật tại Nhà Văn hóa thôn. Các thành viên được tập hát páo dung, múa các điệu múa dân tộc như cầu mùa, múa cấp sắc, múa chuông. Để nâng cao chất lượng nghệ thuật của các tiết mục văn nghệ, CLB đã mời NSƯT Lê Cường (nguyên Quyền Giám đốc Đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh Tuyên Quang) bồi dưỡng cho các thành viên nâng cao phần vũ đạo và âm nhạc. Nhờ đó, các tiết mục của CLB sinh động hẳn lên và có chất nghệ thuật hơn. Ngoài các tiết mục truyền thống “Mừng Xuân”, “Cấp sắc mừng con trưởng thành”, hai tiết mục mới là múa “Niềm vui được mùa” và “Tiếng chuông gọi mùa vàng” là những tiết mục đinh của CLB...

Mạch nguồn chảy mãi

Với tình yêu văn hóa truyền thống của dân tộc mình, trong tâm khảm ông Bàn Công Hiến luôn đau đáu suy nghĩ làm sao để truyền dạy những gì mình học được thật nhiều cho thế hệ trẻ. Vì thế, ông đã tích cực đi nhiều nơi trong và ngoài huyện để tìm tòi, sưu tầm những quyển sách cổ, bài hát dân gian, thơ ca phục vụ cộng đồng người Dao. Ông đã biên soạn Đề tài “Cấp sắc 3 đèn của dân tộc Dao ở Tuyên Quang” và Đề tài “Hát páo dung giao duyên của dân tộc Dao Tiền”. Cả hai đề tài đều được Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam nghiệm thu. Ngoài ra, ông còn tham gia cùng Phòng Văn hóa và Thông tin huyện sưu tầm, dịch thuật và biên soạn cuốn “Một số bài hát páo dung người Dao huyện Chiêm Hóa”; sưu tầm, biên soạn, dịch thuật hơn chục bài thơ tiếng Dao sang tiếng Việt để phổ biến lưu truyền trong vùng đồng bào dân tộc Dao sinh sống...

Năm 2023, CLB đã tổ chức 2 lớp dạy tiếng Dao cho các cháu học sinh trên địa bàn xã. Toàn bộ chương trình giáo án giảng dạy do ông Hiến biên soạn. Theo ông Hiến, dự kiến ban đầu CLB chỉ tổ chức dạy một lớp học tiếng Dao, nhưng sau vài buổi học, các cháu đăng ký đông hơn dự kiến, CLB tổ chức thêm một lớp nữa. Việc các cháu thích thú tìm hiểu về văn hóa dân tộc Dao, ông cảm thấy rất vui, điều đó càng thôi thúc ông phải cố gắng sưu tầm, biên soạn nhiều chương trình hơn nữa để trao truyền bản sắc văn hóa dân tộc Dao đến cộng đồng.

Chia tay ông Hiến, chúng tôi nhớ mãi câu nói của ông: “Người Dao mà không biết nói tiếng Dao, không biết hát páo dung, không biết phong tục người Dao thì coi như mất gốc. Vì thế, trách nhiệm của chúng ta là phải bảo tồn, gìn giữ và phát huy văn hóa truyền thống dân tộc mình”.