Hoa văn kể chuyện – Hành trình gìn giữ di sản của nghệ nhân Đạt Thị Nam

Trở lại làng nghề Mỹ Nghiệp vào những ngày cuối tháng 5/2025, chúng tôi được nghệ nhân Đạt Thị Nam tận tình giới thiệu quy trình dệt hoa văn thổ cẩm Chăm truyền thống. Từ những họa tiết đơn giản chỉ cần 2-3 go chỉ, đến những hoa văn cầu kỳ, tinh xảo phải sử dụng tới 16-17 go chỉ, mỗi bước đi của kỹ thuật đều đòi hỏi sự tỉ mỉ, khéo léo và kinh nghiệm dày dạn của người thợ lành nghề.

Từ hơn nửa thế kỷ trước, khi đến tuổi trăng tròn, bà đã biết tách hạt, bật bông se thành sợi, quấn tơ phụ giúp mẹ là bà Thị Khá dệt thổ cẩm. Công việc thường ngày bên khung cửi giúp bà nằm lòng từng đường nét, sắc màu của nhiều loại hoa văn thổ cẩm Chăm. Bà có thể dệt khoảng 100 hoa văn thổ cẩm truyền thống Chăm của làng Mỹ Nghiệp. Trong đó có sản phẩm trang trí mặt bàn do bà phục hồi hoa văn cổ được Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Thuận cấp Giấy chứng nhận sản phẩm công nghiệp nông thôn tiêu biểu năm 2017.

Nghệ nhân Đạt Thị Nam thành thạo toàn bộ quy trình sản xuất thổ cẩm truyền thống của người Chăm, từ kỹ thuật bắt go đan sợi đến việc tạo hoa văn trên cả hai loại khung dệt dài và ngắn. Với sự khéo léo, tinh tế và khả năng nghiên cứu chuyên sâu, bà đã phục chế thành công nhiều hoa văn cổ truyền có nguy cơ bị mai một, trở thành một trong những nghệ nhân tiêu biểu trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật đặc sắc của nghề dệt thổ cẩm Chăm.

Tâm huyết với nghề, bà Đạt Thị Nam đã sưu tầm và lưu giữ nhiều mẫu hoa văn cổ quý giá. Trong đó, các hoa văn được bà sử dụng phổ biến gồm: Bingu tamun (hình quả trám) làm nền cho khăn đội đầu và vải may áo; Bingu manuis (hình người) trên dây thắt lưng của đàn ông; Bingu Bimong (hình tháp) để trang trí viền áo; Bingu ganuer matrindik caguer (hình thần Siva cưỡi chim trĩ) thường được dệt lên tranh treo tường hoặc túi đeo vai. Mỗi họa tiết không chỉ thể hiện bản sắc văn hóa Chăm đặc trưng, mà còn là minh chứng sống động cho tài nghệ và sự sáng tạo không ngừng của người nghệ nhân gắn bó cả đời với khung dệt và sợi chỉ truyền thống.

Nghệ nhân Đạt Thị Nam cho biết, kỹ thuật nhuộm sợi tự nhiên do bà thực hiện không chỉ đạt đến độ tinh tế cao, mà còn góp phần gìn giữ bản sắc nghề dệt truyền thống của người Chăm. Bà thành thạo trong việc sử dụng các nguyên liệu bản địa để tạo màu, như cây phun pan cho màu đỏ, cây maow tạo màu chàm, cây mun cho màu đen, cây hla nalanh cho màu vàng sậm, và củ phun jieng cho sắc nâu đặc trưng. Những gam màu tự nhiên này không chỉ mang lại vẻ đẹp độc đáo cho sản phẩm thổ cẩm, mà còn gia tăng độ bền màu, thể hiện sự hòa quyện hài hòa giữa thiên nhiên và nghệ thuật dân gian.

Không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu, phục dựng hoa văn cổ để đa dạng hóa sản phẩm cung cấp cho thị trường, nghệ nhân Đạt Thị Nam còn dành nhiều tâm huyết cho công tác truyền dạy nghề dệt thổ cẩm, đặc biệt với phụ nữ đồng bào DTTS khu vực miền Trung - Tây Nguyên. Tháng 3/2008, bà được UBND huyện Vân Canh (Bình Định) mời truyền nghề cho 25 phụ nữ dân tộc Ba Na ở thôn Hà Văn Trên, xã Canh Thuận. Với sự tận tâm, bà không chỉ hướng dẫn thành thạo kỹ thuật dệt thổ cẩm Chăm mà còn cải tiến khung dệt truyền thống phục vụ đời sống sinh hoạt của người Ba Na. Kết thúc khóa học, bà được Chủ tịch UBND huyện Vân Canh tặng Giấy khen vì thành tích truyền nghề.

Cuối năm 2018, nghệ nhân Đạt Thị Nam tiếp tục được tỉnh Đắk Nông mời đến thị xã Gia Nghĩa để truyền dạy kỹ thuật dệt thổ cẩm cho 30 phụ nữ thuộc các dân tộc Ê Đê, Cơ Ho, Chu ru và Gia Rai. Tại Lễ hội Văn hóa Thổ cẩm Việt Nam lần thứ I, tổ chức từ ngày 14 -16/01/2019 tại tỉnh Đắk Nông, bà không chỉ tham gia biểu diễn thực hành dệt mà còn giới thiệu các kỹ thuật tinh xảo của nghề dệt thổ cẩm Chăm. Với những đóng góp nổi bật, bà được Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Nông trao tặng Bằng khen vì thành tích xuất sắc trong hoạt động bảo tồn và truyền dạy nghề truyền thống.

Nghệ nhân Đạt Thị Nam đã trực tiếp truyền dạy kỹ thuật dệt thổ cẩm cho hơn 100 phụ nữ địa phương nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm, đáp ứng tốt nhu cầu mua sắm của du khách khi đến tham quan làng nghề Mỹ Nghiệp. Với những đóng góp tích cực, bà góp phần quan trọng trong việc triển khai thực hiện Dự án 6 về Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của các DTTS gắn với phát triển du lịch - một hợp phần quan trọng thuộc Chương trình MTQG 1719 giai đoạn 2021-2030.

Nghệ nhân Đạt Thị Nam từng được Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trao tặng Bằng khen vì tham gia trình diễn nghề dệt thủ công truyền thống năm 2001. Ghi nhận những đóng góp không ngừng nghỉ cho việc bảo tồn và phát huy nghề truyền thống, chính quyền địa phương đã hoàn tất hồ sơ trình cấp trên đề nghị phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cho bà vào năm 2025.

“Tôi tích cực góp phần cùng các nghệ nhân có tay nghề cao ở làng Mỹ Nghiệp sưu tầm, lưu giữ và phổ biến khoảng 100 mẫu hoa văn trên các sản phẩm dệt thủ công truyền thống. Trong đó có những mẫu hoa văn đặc biệt tinh xảo đang đứng trước nguy cơ thất truyền. Tôi sẽ tiếp tục hành trình sưu tầm, phục hồi hoa văn cổ, đồng thời dành nhiều tâm huyết để truyền nghề cho con cháu, động viên chị em phụ nữ gìn giữ và phát triển nghề dệt thổ cẩm truyền thống của làng Mỹ Nghiệp”, bà Đạt Thị Nam chia sẻ.