Huyền bí nghi lễ “tống ôn” ra biển của người Chăm

Tống điều xấu ra biển

Trong đời sống tín ngưỡng của người Chăm, Nghi lễ Tống ôn hay còn gọi Lễ hội Cầu an đầu năm, gọi là Rija palao salih là một nghi lễ quan trọng, mang ý nghĩa xua đuổi tai ương và cầu mong cuộc sống bình an. 

Điểm đặc biệt, là nghi thức thả hai chiếc bè tre trôi theo dòng nước ra cửa biển. Trên mỗi chiếc bè đặt 12 hình nhân nặn bằng bột gạo tượng trưng cho 12 con giáp. Những hình nhân này được xem như vật thế mạng, mang theo bệnh tật, rủi ro và những điều không may của năm cũ.

Khi những chiếc bè trôi ra biển, người Chăm tin rằng, mọi điều xấu cũng theo đó rời khỏi làng, mở ra một năm mới tốt lành hơn.

Hiện nay, lễ hội vẫn được nhiều làng Chăm ở các tỉnh Khánh Hòa, Lâm Đồng duy trì. Thời điểm tổ chức thường vào đầu tháng Giêng theo lịch Chăm, tương ứng khoảng đầu tháng Ba âm lịch hoặc giữa tháng Tư dương lịch tùy từng năm.

Theo tập tục truyền thống, lễ hội kéo dài hai ngày, bắt đầu từ chiều thứ Năm và kết thúc vào sáng thứ Sáu, dựa trên quan niệm âm dương lưỡng hợp trong tín ngưỡng đa thần của người Chăm. Tuy nhiên, ở một số làng thuộc huyện Bắc Bình cũ, lễ hội được tổ chức vào thứ Ba và thứ Tư do ảnh hưởng của tín ngưỡng thần biển mới.

Nhịp nhàng điệu múa thiêng

Trong lễ hội cầu an, các nghi thức hành lễ được thực hiện bởi Gru Mâduen (sư cả) cùng thầy múa lễ Kaing và dàn nhạc cổ truyền gồm trống Ginang, kèn Saranai và chiêng.

Khi tiếng trống Baranâng vang lên, sư cả cất lời hát mời các vị thần đất, thần núi, thần sông, thần biển về chứng giám. Trong không khí linh thiêng, thầy múa Kaing trong bộ áo đỏ tượng trưng cho lửa thiêng bắt đầu thực hiện các điệu múa lễ.

Tay cầm quạt, tay giữ dải vải điều, ông di chuyển nhịp nhàng theo tiếng trống Ginang và tiếng kèn Saranai da diết. Những bước chân nhún đặc trưng, hòa cùng lời khấn của dân làng, tạo nên không gian tín ngưỡng trang nghiêm.

Một trong những nghi thức ấn tượng nhất, là múa cắn lửa và đạp lửa. Sau khi nhập đồng theo nhịp trống, thầy múa cầm ba cây nến đỏ thực hiện nghi thức cắn lửa cho đến khi ngọn lửa tắt. Tiếp đó, ông cầm kiếm múa quanh đống lửa đang cháy rồi bất ngờ xông vào đạp tắt ngọn lửa trong tiếng reo hò của dân làng.

Theo quan niệm của người Chăm, nghi thức này mang ý nghĩa xua tan cái nóng khắc nghiệt của mùa khô, cầu mong năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Điệu múa đạp lửa cũng biểu trưng cho ý chí và lòng dũng cảm của con người trước những thử thách của cuộc sống.

Không gian văn hóa tâm linh đặc sắc của người Chăm

Xuyên suốt Lễ hội Cầu an, người Chăm còn tưởng nhớ Tổ mẫu Po Inâ Nâgar, vị nữ thần được tôn kính trong tín ngưỡng Chăm, được xem là người đã dạy cư dân trồng bông, dệt vải và bảo trợ cho cuộc sống của cộng đồng từ xa xưa.

Bên cạnh đó, là những truyền thuyết về các vị thần biển như Po Riyak - thần sóng biển và Po Tang Ahaok - thần chèo thuyền. Theo truyền thuyết, trong một chuyến giao thương trên biển của người Champa, con thuyền gặp bão lớn làm mất mái chèo. 

Khi ấy Po Tang Ahaok đã dùng cây mía đỏ làm mái chèo để vượt qua sóng gió, đưa đoàn thuyền trở về đất liền an toàn. Hình ảnh ấy trở thành biểu tượng được tôn thờ trong hệ thống nghi lễ múa Rija của người Chăm.

Phần nghi lễ cuối cùng diễn ra vào sáng ngày thứ hai của lễ hội, với nghi thức múa tống ôn. Sau lời khấn, thầy múa rải gạo và hạt nổ lên hai chiếc bè tre đặt trước rạp lễ. Trên bè có 12 hình nhân bột gạo tượng trưng cho 12 con giáp. Dân làng sau đó cùng khiêng bè ra bờ sông và thả trôi theo dòng nước ra biển, gửi đi những điều xui rủi của năm cũ.

Ngày nay, ở một số làng Chăm Bàni tại tỉnh Lâm Đồng (Bình Thuận cũ), Lễ Đạp lửa đầu năm đã giảm dần khi nhiều gia đình chuyển sang làm Lễ Cầu an tại nhà. Tuy vậy, nhiều làng Chăm Bàlamôn vẫn duy trì lễ hội cộng đồng như một sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quan trọng.

Không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh, lễ hội cầu an còn là nơi hội tụ các giá trị nghệ thuật dân gian Chăm. Những bài thánh ca trầm hùng của sư cả, những điệu múa lễ uyển chuyển của thầy Kaing cùng âm thanh trống ginang, kèn saranai và tiếng chiêng vang vọng đã hòa quyện thành một không gian tín ngưỡng đặc sắc, gửi gắm khát vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc cho cộng đồng Palei Chăm.