Rước Bài vị Tam Tổ Trúc Lâm lên chùa Hạ (Tây Yên Tử)Địa danh tâm linh
Núi rừng Yên Tử nằm trên cánh cung Đông Triều, ôm trọn vùng Đông Bắc Việt Nam, với sườn Đông thuộc tỉnh Quảng Ninh và sườn Tây thuộc tỉnh Bắc Giang. Đây là vùng đất hội tụ nhiều di sản văn hóa vật thể, phi vật thể đặc sắc, gắn với sự hình thành và hưng thịnh của Phật giáo Trúc Lâm do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập. Dọc sườn Tây Yên Tử, từ huyện Sơn Động đến huyện Yên Dũng (nay là TP. Bắc Giang), vẫn hiện hữu hệ thống chùa tháp, di tích lịch sử giữa khung cảnh núi non trùng điệp, thảm thực vật phong phú.
Theo các nghiên cứu khoa học, hệ thống di tích chùa tháp thuộc Phật giáo Trúc Lâm phân bố dọc theo dải núi Huyền Đinh - Yên Tử, khẳng định giá trị văn hóa vật chất phong phú. Trên địa bàn tỉnh Bắc Giang có khoảng 11 di tích thuộc Phật giáo Trúc Lâm, tiêu biểu như: chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Hòn Tháp, chùa Mã Yên, chùa Bình Long, chùa Hồ Bấc, chùa Đám Trì… Đặc biệt, không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm không chỉ dừng lại ở dải núi Huyền Đinh - Yên Tử mà còn lan tỏa đến các huyện Yên Thế, Lạng Giang (Bắc Giang). Điều này góp phần tạo nên sức hút đặc biệt, đưa Tây Yên Tử trở thành điểm đến tâm linh hấp dẫn.
Trong số các di tích thuộc Phật giáo Trúc Lâm tại Bắc Giang, chùa Vĩnh Nghiêm giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là nơi Phật hoàng Trần Nhân Tông chọn làm trụ sở trung ương giáo hội Trúc Lâm, nơi lưu giữ hồ sơ tăng, ni cả nước. Cả ba vị sư Tổ của Phật giáo Trúc Lâm là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang đều chọn chùa Vĩnh Nghiêm làm trung tâm tu học, hoằng pháp. Dưới sự chỉ dẫn của đệ nhị Tổ Pháp Loa, chùa Vĩnh Nghiêm trở thành trung tâm Phật giáo lớn, nơi san khắc mộc bản kinh Phật để lưu truyền Phật pháp. Những dấu ấn lịch sử này khẳng định chùa Vĩnh Nghiêm có vị trí quan trọng trong lịch sử phát triển của Phật giáo Trúc Lâm và Phật giáo Việt Nam.
Chùa Vĩnh Nghiêm (Tây Yên Tử)Hiện nay, với hệ thống giao thông thuận lợi, chùa Vĩnh Nghiêm cùng hệ thống chùa tháp bên sườn Tây Yên Tử được kết nối chặt chẽ hơn, tạo điều kiện cho việc phát huy giá trị của Phật giáo Trúc Lâm. Vùng núi Nham Biền, huyện Yên Dũng (nay là TP. Bắc Giang), cũng ghi dấu sự hưng thịnh của Phật giáo thời Lý - Trần, với các ngôi chùa cổ như chùa Hang Chàm, chùa Nguyệt Nham, chùa Liễu Đê, chùa Kem… phản ánh sự dung hợp giữa Tam giáo và tín ngưỡng dân gian. Tại đây còn có đình, đền thờ Thái sư Trần Thủ Độ, thể hiện tinh thần "an dân hộ quốc" trong đời sống tâm linh người Việt.
Đến bức tranh văn hóa đa sắc
Bên cạnh hệ thống chùa tháp, Tây Yên Tử còn lưu giữ nhiều nét văn hóa đặc sắc khác, tiêu biểu là tín ngưỡng thờ Mẫu. Nếu như Phật giáo hiện diện tại các ngôi chùa, thì tín ngưỡng thờ Mẫu được thực hành chủ yếu tại các đền, phủ. Nổi bật là hệ thống đền tại Khu du lịch sinh thái Suối Mỡ (huyện Lục Nam), gồm ba ngôi đền (đền Hạ, đền Trung và đền Thượng), đều thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn (Công chúa Quế Mỵ Nương). Đền Suối Mỡ từ lâu đã là trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Mẫu, nơi du khách có thể chiêm bái và tham gia vào các nghi lễ đặc trưng như hát chầu văn.
Hát chầu văn là hình thức biểu diễn nghệ thuật độc đáo, kết hợp giữa âm nhạc, lời ca và vũ đạo để ca ngợi công lao của các vị thánh, thần. Nghệ thuật này không chỉ mang tính tâm linh mà còn có giá trị nghệ thuật cao, thu hút đông đảo du khách tham gia, góp phần bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể của Tây Yên Tử.
Liên hoan hát Văn - hát Chầu văn tỉnh Bắc Giang tổ chức tại Khu du lịch sinh thái Suối MỡKhông gian văn hóa Tây Yên Tử còn được tô điểm bởi những lễ hội truyền thống, các nghi lễ cổ và làn điệu dân ca của đồng bào các dân tộc thiểu số. Trên hành trình trẩy hội Xuân, du khách có thể ghé thăm các bản làng của người Dao dưới chân núi Yên Tử để tham gia vào nghi lễ cấp sắc, thờ cúng Bàn Vương (thủy tổ của người Dao), thưởng thức dân ca Dao và trải nghiệm các nghề truyền thống như hái thuốc, thêu trang phục.
Từ các bản làng của người Dao, du khách có thể tiếp tục hành trình đến huyện Lục Ngạn, nơi không chỉ nổi tiếng với bốn mùa hoa trái ngát hương mà còn là địa điểm tổ chức Hội hát Sloong hao và phiên chợ Xuân vùng cao Tân Sơn. Phiên chợ này được người dân quen gọi là "Chợ tình Thác Lười - Tân Sơn," là nơi giao lưu văn hóa, gặp gỡ của các chàng trai, cô gái người dân tộc. Tại đây, du khách không chỉ được thưởng thức ẩm thực đặc trưng như xôi ba màu, thịt lợn quay, gà đồi, thịt chua… mà còn được hòa mình vào những làn điệu dân ca ngân vang giữa núi rừng, kéo dài suốt mùa Xuân.
Hành trình trẩy hội Xuân Tây Yên Tử là hành trình tìm về cội nguồn văn hóa dân tộc, nơi hội tụ vẻ đẹp của thiên nhiên, lịch sử và tâm linh. Giữa mùa Xuân, Tây Yên Tử như một bức tranh đa sắc, lung linh huyền ảo giữa dải núi non linh thiêng, níu chân du khách muôn phương.
