Lời tòa soạn:
Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã xác lập một bước chuyển căn bản trong tư duy giảm nghèo. Nếu như trước đây, trọng tâm là hỗ trợ trực tiếp, giải quyết thiếu hụt trước mắt về vật chất, thì nay, cách tiếp cận đã chuyển mạnh sang trao quyền, nâng cao năng lực nội sinh và tăng khả năng thích ứng của người nghèo trước những biến động của kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế.
Để cụ thể hóa tinh thần chỉ đạo của Đảng vào các chương trình, kế hoạch, việc đánh giá thực trạng và tìm lời giải cho bài toán giảm nghèo bền vững là yêu cầu cấp thiết, nhất là đối với các địa phương vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Bởi có một thực tế không thể xem nhẹ là, vùng đồng bào DTTS vẫn là “lõi nghèo”, hộ nghèo và cận nghèo vẫn chủ yếu là người DTTS. Vì vậy, giảm nghèo trong giai đoạn mới sẽ không còn là bài toán hỗ trợ đơn thuần, mà là phát triển toàn diện cho vùng “lõi nghèo”.
Tỷ lệ nghèo giảm sâu – nền tảng bền vững được hình thành
Trong nhiệm kỳ Đại hội lần thứ XIII, kết quả giảm nghèo bền vững tiếp tục là điểm sáng nổi bật. Công tác giảm nghèo không chỉ giải quyết tình trạng nghèo về thu nhập mà đã chuyển sang bù đắp sự thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản (y tế, giáo dục, nhà ở,…), từ đó giúp hộ nghèo có nền tảng thoát nghèo bền vững.
Từ những thửa ruộng màu, người dân vùng đồng bào DTTS đang từng bước nâng cao thu nhập, tạo nền tảng cho mục tiêu giảm nghèo bền vững - Ảnh: Vũ Mừng.Gia đình ông Cứ A Páo - dân tộc Mông, là một hộ nghèo ở thôn Trung Thu, xã Sính Phình, tỉnh Điện Biên. Mặc dù bà con chòm xóm thường xuyên giúp đỡ, người cho cân gạo, người tặng mớ rau, nhưng con nhỏ hay đau ốm, lại không có vốn liếng để sản xuất nên cái nghèo vẫn đeo bám gia đình ông.
Năm 2023, xã Sính Phình triển khai Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào DTTS và miền núi giai đoạn 2021 - 2025. Bà con thôn Trung Thu thống nhất đề nghị xã ưu tiên gia đình ông Páo được tiếp cận các mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất, vay vốn tín dụng ưu đãi để phát triển kinh tế.
Từ những cây con giống được hỗ trợ ban đầu và được tập huấn kiến thức chăn nuôi, trồng trọt, đến nay gia đình ông Páo đã có trâu, bò, gà đầy chuồng, ngô đầy nương. Năm 2025, từ Chương trình xóa nhà tạm, nhà dột nát, ông đã xây căn nhà khang trang, chính thức được xã Sính Phình công nhận thoát nghèo.
Gia đình ông Páo là một trong 3 hộ ở thôn Trung Thu và là một trong gần 170 nghìn hộ trên cả nước thoát nghèo trong năm 2025, qua đó đưa tỷ lệ hộ nghèo của cả nước giảm từ 1,93% (năm 2024) xuống còn 1,3%. Tỷ lệ hộ nghèo người DTTS cũng tiếp tục giảm sâu, từ 12,55% (năm 2024) xuống còn 9,71% trong tổng số hộ DTTS.
Giai đoạn 2021 - 2025, gần 176 nghìn tỷ đồng từ ngân sách Trung ương đã phân bổ cho các bộ, ngành, địa phương thực hiện 3 Chương trình mục tiêu quốc gia, đến hết tháng 1/2026 giải ngân ước đạt khoảng 75%. Trong 5 năm, ngân sách nhà nước đã bố trí 1,1 triệu tỷ đồng để thực hiện các chính sách an sinh xã hội. Chính phủ cũng đã xuất cấp gần 700 nghìn tấn gạo hỗ trợ người dân gặp khó khăn. Đặc biệt, cả nước đã xóa hơn 334.000 nhà tạm, nhà dột nát, tạo nền tảng để người nghèo an cư, lập nghiệp.
Báo cáo của Chính phủ về tình hình kinh tế - xã hội tháng 12, cả năm 2025 và giai đoạn 2021 – 2025
Kết quả giảm nghèo đa chiều cả nước nói chung, trong đồng bào DTTS nói riêng là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của hệ thống chính sách đầu tư, hỗ trợ của Nhà nước và sự vào cuộc quyết liệt của các cấp, các ngành, địa phương. Thành tựu về giảm nghèo còn khẳng định vai trò kiến tạo của chính quyền cơ sở, nhất là các địa phương vùng đồng bào DTTS và miền núi.
Hết năm 2025, một số địa phương trở thành điểm sáng về giảm nghèo trong đồng bào DTTS. Trong đó, Quảng Ninh đã đưa tỷ lệ nghèo đa chiều DTTS về “0”; với Hà Nội, toàn thành phố có 12.918 hộ DTTS thì chỉ còn 63 hộ cận nghèo (chiếm tỷ lệ 0,49% tổng số hộ DTTS), không còn hộ nghèo theo chuẩn nghèo đa chiều.
Tỷ lệ nghèo “cô lại” ở vùng đồng bào DTTS
Mặc dù tiếp tục đạt được những kết quả quan trọng nhưng công tác giảm nghèo bền vững vẫn còn nhiều thách thức. Đặc biệt, Văn kiện Đại hội XIV của Đảng đã nhấn mạnh tình trạng phân hóa giàu - nghèo có xu hướng gia tăng.
Có một thực tế không thể xem nhẹ là, tỷ lệ nghèo đa chiều đang “co lại” về mặt không gian và “cô đặc” về mặt đối tượng khi vùng đồng bào DTTS vẫn là “lõi nghèo” của cả nước, hộ nghèo và cận nghèo chủ yếu là người DTTS.
Kết quả rà soát hộ nghèo năm 2025 tại Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11/3/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy, dù chỉ chiếm 14,2% dân số nhưng tỷ lệ hộ nghèo người DTTS hiện chiếm hơn 69,9% tổng số hộ nghèo toàn quốc. Ngoài ra, số hộ cận nghèo người DTTS hiện cũng chiếm hơn 49,4% tổng số hộ cận nghèo cả nước.
Tập huấn kỹ thuật giúp người dân vùng sâu, vùng xa từng bước tiếp cận phương thức sản xuất mới - Ảnh: Vũ Mừng.Đặc biệt ở vùng đồng bào DTTS và miền núi có nhiều gia đình thường trực nguy cơ khó thoát nghèo. Vì nhiều nguyên nhân, không chỉ người trẻ mà với những người đã có tuổi, để thoát nghèo sẽ là hành trình không hề dễ dàng.
Ở bản Trên Nương, xã Nà Bủng (Điện Biên), vừa bước sang tuổi 21 nhưng chị Sùng Thị Sào - dân tộc Mông, đã là mẹ của 3 con nhỏ. Hình ảnh người mẹ trẻ địu đứa con thứ 3 mới 8 tháng tuổi từ bản Trên Nương về trụ sở UBND xã nhận quá cứu trợ dịp Tết Nguyên đán Bính Ngọ phần nào khắc họa chặng đường mưu sinh của chị.
“Nhà đông con, chỉ biết làm nương, ngoài ra không biết làm gì để kiếm tiền”, chị Sào chia sẻ rất thật.
Cũng ở xã Nà Bủng, gia đình anh Giàng A Dềnh, sinh năm 1975, là hộ nghèo lâu năm của bản Púng Pá Kha. Bước sang tuổi 51, nhưng thu nhập của gia đình có 6 nhân khẩu của anh chỉ dựa vào nương rẫy, nuôi vài con gà, con vịt, mùa giáp hạt thường xuyên thiếu thốn.
Cả nước hiện có 480.278 hộ nghèo, trong đó có 331.002 hộ người DTTS; có 608.873 hộ cận nghèo, trong đó có 301.092 hộ người DTTS. Trong 1.333 xã vùng đồng bào DTTS và miền núi thì có 824 xã khu vực III; toàn vùng có 30.591 thôn thì có tới 12.368 thôn đặc biệt khó khăn.
Nguồn: Quyết định số 806/QĐ-BNNMT ngày 11/3/2026 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường; Quyết định số 60/QĐ-BDTTG ngày 29/1/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo
Đây cũng là tình cảnh chung của đại đa số gia đình ở xã Nà Bủng, khi tỷ lệ nghèo đa chiều của xã cuối năm 2025 lên tới 73,18%. Theo kết quả rà soát của UBND tỉnh Điện Biên tại Quyết định số 108/QĐ-UBND ngày 19/1/2026, toàn xã Nà Bủng có 1.883 hộ thì có 891 hộ nghèo và 487 hộ cận nghèo, tất cả đều là người DTTS.
Nhưng Nà Bủng không phải là xã nghèo nhất của tỉnh Điện Biên mà là xã Nậm Kè. Hết năm 2025, toàn xã có 1.551 hộ thì có 1.158 hộ nghèo và cận nghèo, tỷ lệ nghèo đa chiều chiếm 74,66% tổng số hộ.
Những vùng “lõi nghèo” khó dịch chuyển
Có một thực tế cũng rất đáng chú ý là, kết quả giảm nghèo cho thấy tiến trình phát triển đang diễn ra với những “tốc độ” rất khác nhau giữa các vùng kinh tế, tạo ra những khoảng cách ngày càng rõ rệt về mức sống, điều kiện tiếp cận dịch vụ cơ bản và cơ hội phát triển.
Năm 2024, tỷ lệ nghèo đa chiều ở Trung du và miền núi phía Bắc lên tới 14,98%, cao gấp hơn 10 lần so với Đồng bằng sông Hồng (1,4%) và gần 100 lần so với Đông Nam Bộ (0,15%).
Hết năm 2025, khoảng cách này cơ bản giữ nguyên, Trung du và miền núi phía Bắc tiếp tục là nơi tập trung số hộ nghèo lớn nhất cả nước, với 229.032 hộ, chiếm gần một nửa tổng số hộ nghèo toàn quốc.
Đáng chú ý, sự chênh lệch giàu - nghèo không chỉ giữa các vùng mà còn thể hiện ngay trong từng vùng. Tại Trung du và miền núi phía Bắc, trong khi tỷ lệ nghèo đa chiều của Phú Thọ chỉ còn 5,82%, Thái Nguyên còn 7,67% thì Cao Bằng vẫn còn 32,07%, Điện Biên 30,83%...
Sự chênh lệch này cũng tồn tại và khó dịch chuyển trong cùng một địa phương. Như tỉnh Điện Biên, trong khi tỷ lệ nghèo đa chiều của xã Nậm Kè lên tới 74,66%, Nà Bủng 73,18% thì phường Điện Biên Phủ chỉ còn 0,03%, phường Mường Thanh còn 0,09%...
Hỗ trợ xóa nhà tạm, nhà dột nát giúp hộ nghèo an cơ, tạo nền tảng thoát nghèo bền vững.Một vấn đề đáng quan tâm, là sự chênh lệch phát triển ngày càng gắn chặt với yếu tố không gian cư trú. Năm 2025, cả nước có 480.278 hộ nghèo thì có 456.921 hộ ở khu vực nông thôn, khu vực này cũng có 543.756/608.873 hộ cận nghèo cả nước.
Điều này phản ánh rõ, khoảng cách phát triển không còn chỉ là khoảng cách giữa các vùng, mà đang trở thành khoảng cách giữa các “không gian phát triển” khác nhau trong cùng một quốc gia.
Nếu không có những chính sách đủ mạnh, đủ trúng và đủ bền vững, nguy cơ hình thành các “vùng trũng phát triển” kéo dài là hiện hữu. Khi nghèo đói đã “co lại” về không gian và “cô đặc” về đối tượng, giảm nghèo trong giai đoạn mới không còn là bài toán hỗ trợ đơn lẻ, mà là bài toán phát triển toàn diện cho vùng “lõi nghèo”.
