Lễ hội Mường Xia - Nơi lịch sử được giữ gìn và khát vọng được đánh thức

Theo bước chân người giữ ký ức tìm về miền lễ hội

Hơn 15 năm trước, khi còn là Phó Chủ tịch UBND xã phụ trách văn hóa - xã hội, ông Tân đã lặng lẽ điền dã, lần theo từng dấu tích xưa trong những nếp nhà sàn, nơi vùng đất sâu để sưu tầm hiện vật, tư liệu. Nghe ở đâu còn lưu dấu chuyện cũ, ông lại tìm đến, có khi đào bới cả ngày trời, đổi lại chỉ là mồ hôi và sự mệt nhọc.

Nhưng ông không nản. “Nếu tìm được cũng đưa về cho xã bảo quản, để chứng minh truyền thống văn hóa lâu đời của quê hương, chứ không giữ làm của riêng”, ông chia sẻ.

Với ông, Lễ hội Mường Xia là phần hồn không thể mất của dải đất biên cương. Từ những nỗ lực âm thầm của ông và nhiều thế hệ, lễ hội được phục dựng năm 2010, từng bước được nâng tầm. Đặc biệt, năm 2023, Lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia; đền thờ Tư Mã Hai Đào cũng được xếp hạng Di tích lịch sử cấp tỉnh, khẳng định chiều sâu lịch sử - văn hóa của vùng đất.

“Giữ lễ hội cũng là giữ cội nguồn, nhắc con cháu về trách nhiệm giữ đất, dựng bản”, ông Tân trầm ngâm.

Những ngày cận hội, ở bản Chung Sơn, ông vẫn cùng bà con quét dọn, chỉnh trang khuôn viên đền thờ, tập luyện đội rước kiệu, trống chiêng, đội tế lễ… Nhưng thứ ông chăm chút kỹ lưỡng hơn cả là Hòn Đá Vía - nơi hội tụ niềm tin thiêng liêng của người Mường Xia, nơi mỗi bàn tay chạm vào đều gửi gắm một ước nguyện bình an.

Khi huyền tích, niềm tin và khát vọng cùng cất lời

Tối 27/3 (tức 9/2 âm lịch), tại bản Chung Sơn, Lễ hội Mường Xia năm 2026 chính thức khai mạc trong không khí linh thiêng, rộn ràng giữa đại ngàn.

Tiếng trống, tiếng chiêng vang lên như đánh thức ký ức về một miền đất từng giữ ải biên cương. Nhân vật trung tâm của ký ức ấy là Tư Mã Hai Đào - vị tướng văn võ song toàn, có công trấn giữ vùng biên phía Tây xứ Thanh. Tương truyền, từ một chàng trai mồ côi nhưng sớm nổi danh võ nghệ, ông được triều đình trọng dụng, rồi xin lên biên ải chiêu mộ binh lính, đánh đuổi giặc ngoại xâm, mang lại cuộc sống bình yên cho Nhân dân.

Sau khi dẹp giặc, ông chọn Mường Xia làm nơi dựng bản, mở đất, khiến vùng biên trở nên trù phú, đông đúc. Khi qua đời, ông được an táng tại núi Pha Dùa. Từ đó, hình tượng vị tướng giữ đất không chỉ đi vào truyền thuyết, mà còn sống trong tâm thức cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Không gian lễ hội hôm nay chính là sự tiếp nối của lịch sử ấy. Các nghi lễ trải dài từ Hòn Đá Vía, đền thờ Tư Mã, qua Xứa Tú Nặm dưới chân núi Pha Dùa… như một hành trình trở về cội nguồn, nơi mỗi điểm lễ là một lớp trầm tích văn hóa, mỗi nghi thức là một lời tri ân tiền nhân.

Đan xen trong không gian linh thiêng ấy, đêm hội bừng sáng với chương trình nghệ thuật “Mường Xia: Linh thiêng và khát vọng”, hội thi trang phục dân tộc, những điệu xòe, nhảy sạp, tiếng khèn, tiếng chiêng vang vọng núi rừng. Trong vòng xòe đoàn kết, người dân và du khách cùng hòa mình vào nhịp điệu của đại ngàn.

Không chỉ người dân địa phương, Lễ hội còn thu hút đông đảo du khách từ nhiều vùng miền. Nhiều người lần đầu đến Sơn Thủy không giấu được sự bất ngờ trước không gian văn hóa đậm đặc bản sắc.

Trao đổi với Phóng viên Báo VietNamNet, ông Phạm Ngọc Thanh - Phó Chủ tịch UBND xã Sơn Thủy cho biết: Lễ hội năm nay được tổ chức trong 2 ngày (27 - 28/3), với sự tham gia của nhiều xã trong khu vực, nhằm tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống, đồng thời quảng bá tiềm năng du lịch, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Từ một lễ hội từng mai một, Mường Xia hôm nay đã trở thành điểm hẹn văn hóa của vùng biên. Mỗi mùa Giêng Hai, khi tiếng chiêng lại ngân vang giữa núi rừng, đó không chỉ là âm thanh của lễ hội, mà còn là nhịp đập của lịch sử nơi phên giậu - nơi ký ức tiếp tục được gìn giữ và khát vọng không ngừng được đánh thức.