Phục dựng Lễ cúng bếp lửa của người MnôngTrong quan niệm của người Mnông, mọi vật trên đời đều có linh hồn như thần sông, thần suối, thần rừng, thần cây,… và bếp lửa cũng có thần linh.
Ông Y Môih Păng Sưr (SN 1972), dân tộc Mnông, trú thị trấn Liên Sơn, huyện Lắk bảo: Thần lửa mang lại sự sống, ấm no, hạnh phúc cho gia đình, buôn làng. Bởi vậy, bếp lửa của người Mnông không bao giờ được tắt, nhất là vào dịp Tết. Trước đêm Giao thừa, mỗi gia đình người Mnông gom củi đầy bếp, giữ cho ngọn lửa luôn đỏ.
Đặc biệt, thời khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới, người Mnông sẽ nhóm một ngọn lửa mới – như một lời ước nguyện cho một năm mới an lành, bội thu và hạnh phúc. Cúng bếp lửa vì thế cũng trở thành nghi lễ quan trọng trong đời sống tâm linh của người Mnông. Họ thường làm lễ cúng thần lửa vào tháng 3 - 4 hằng năm, trước khi bước vào mùa vụ mới. Lễ cúng được thực hiện ngay trong chính gian bếp.
Lễ vật dâng lên thần linh gồm một con gà, một nồi đất đựng nước, 1 ché rượu cần và một bình nước đựng trong quả bầu khô. Mọi người ngồi quanh bếp lửa, thầy cúng sẽ thay mặt gia đình đọc lời khấn, gửi gắm ước nguyện đến thần bếp, thần lửa, tổ tiên, mong cho mùa màng thuận lợi, cuộc sống ấm no.
Đối với người Mnông, bếp lửa cũng có thần linhKhông chỉ cúng bến lửa hằng năm, khi dọn về nhà mới, người Mnông tại huyện Lắk phải thực hiện Lễ cúng bếp lửa. Sau khi thầy cúng hoàn tất các nghi thức dâng lễ lên thần linh và tổ tiên, chủ nhà sẽ nhóm lên ngọn lửa đầu tiên trong ngôi nhà mới. Ngọn lửa ấy sẽ xua đuổi tà ma, những điều xui rủi và khởi đầu may mắn, suôn sẻ.
Ấn tượng khác là trong không khí linh thiêng của buổi lễ, tiếng chiêng ngân vang như lời nguyện cầu phúc lành, cho căn nhà mới luôn ấm áp, an vui. Những cô gái Mnông uyển chuyển trong những điệu múa truyền thống, bà con cùng nhau thưởng thức rượu cần trò chuyện, chia sẻ niềm vui với gia chủ.
Ông Y Hai Kbin, cán bộ văn hóa xã Đắk Phơi chia sẻ: Hiện nay, nhiều gia đình người Mnông ở xã Đắk Phơi vẫn giữ gìn tục cúng bếp lửa. Đặc biệt, khi về nhà mới hoặc trong nhà xảy ra chuyện không may, họ sẽ tổ chức Lễ cúng thần lửa, thần bếp để cầu mong thần lửa, tổ tiên phù hộ cho gia đình được bình yên, hạnh phúc.
Không chỉ giữ gìn Lễ cúng bếp lửa, người Mnông xưa còn có cách tạo lửa rất độc đáo. Nghệ nhân Y Krang Tơr ở buôn Tlông, xã Đắk Phơi kể: Ngày trước, người Mnông không có các dụng cụ để nhóm bếp như bây giờ. Họ dùng một sợi dây thừng để cọ xát nhanh vào nhau đến khi phát sinh nhiệt, tạo ra khói. Sau đó, họ mới đưa nắm củi khô hoặc vỏ cây vào để nhóm lửa. Nhưng từ khoảng năm 1986 trở lại đây, khi diêm và bật lửa trở nên phổ biến, cách lấy lửa truyền thống này gần như mai một. Chỉ trong trường hợp đi nương rẫy mà quên mang theo dụng cụ, họ mới dùng đến phương pháp xưa để nhóm bếp nấu ăn.
Đồng bào Mnông thường cúng bếp lửa vào tháng 3 trước khi bắt đầu mùa vụ mớiNgày nay, Lễ cúng bếp lửa chỉ còn được duy trì ở một số ít gia đình, nhưng người Mnông vẫn giữ ngọn lửa trong gian bếp, để gắn kết gia đình, gửi gắm niềm tin và thiên nhiên.
Nghệ sĩ Ưu tú Vũ Lân, Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian, Hội Văn học Nghệ thuật Đắk Lắk cho biết, lửa có vai trò quan trọng trong đời sống của bà con dân tộc Mnông Rlăm (một nhánh của dân tộc Mnông). Bà con Mnông sinh sống quanh hồ Lắk coi bếp lửa như cuộc sống trong gia đình. Ngọn lửa trong nhà lúc nào cũng có, cũng cháy tượng trưng cho sự no đủ, ấm êm, hạnh phúc. Lễ cúng bếp lửa được tổ chức để cầu sự may mắn, no đủ, hạnh phúc của mỗi gia đình.
