Một ngôi nhà trình tường của người Hà Nhì ở Bát Xát.Từ xa xưa, người Hà Nhì thường sống trên những đỉnh núi cao, quanh năm mây phủ, gió lộng, khí hậu lạnh giá. Cũng bởi sinh sống ở vùng có nền nhiệt độ thấp, nên bao đời nay, đồng bào đã chọn cho mình những ngôi nhà trình tường “mát vào mùa Hè, ấm áp vào mùa Đông” để sinh sống. Và những ngôi nhà trình tường đã trở thành một phần không thể thiếu trong nét văn hóa đặc sắc của người Hà Nhì.
Hiện nay, ngoài người Hà Nhì, đồng bào Mông và một số dân tộc khác cũng sử dụng loại nhà có kiến trúc như vậy. Tuy nhiên, nhà trình tường của người Hà Nhì có nét độc đáo riêng về kiến trúc: Nhà hình vuông, vách đất dày 40 - 50cm, chân tường kè đá rất đẹp; 4 mái khép kín, cửa chính và cửa sổ đều nhỏ để tránh sương gió lùa, mưa tuyết.
Ấn tượng nhất là mái nhà lợp bằng cỏ dày qua nhiều năm tháng rêu phủ xanh rì trông hoang sơ, cổ kính. Nhìn từ xa, những ngôi nhà như những cây nấm mọc giữa bao la bát ngát của đại ngàn.
Anh Vũ Thanh Quang, du khách đến từ Hà Nội lần đầu tiên đến với Y Tý rất ấn tượng với những ngôi nhà trình tường độc đáo này. Anh Quang cho biết, đã đi nhiều nơi, đến nhiều vùng đồng bào DTTS, nhưng khi đến với Y Tý anh thật sự bất ngờ với vẻ đẹp những ngôi nhà trình tường.
Độc đáo là vậy, nhưng hiện nay, khi đến với các bản của người Hà Nhì không khó để thấy những ngôi nhà xây với gạch, ngói và xi măng… đang dần thay thế những ngôi nhà trình tường. Có bản, những ngôi nhà lợp tôn, ngói, nhà xây chiếm đa số, như thôn Lao Chải có 66 hộ người Hà Nhì sinh sống, nhưng đến nay chỉ còn 4 ngôi nhà lợp mái cỏ truyền thống…
Nếu không có kế hoạch bảo tồn, gìn giữ, những ngôi nhà trình tường mái lợp cỏ của người Hà Nhì sẽ chỉ còn trong ký ức.Sống trong ngôi nhà trình tường đã qua bao mùa nương rẫy, già làng Ly Hờ Suy ở thôn Choản Thèn, xã Y Tý cho biết: Cả thôn có 57 hộ là người Hà Nhì sinh sống. Từ năm 2016 trở về trước, thôn chỉ có nhà trình tường, nhưng từ 2017 đến nay, xuất hiện thêm nhiều nhà xây, lợp ngói. Một số nhà thay tường đất bằng tường gạch ba vanh, gạch đỏ, một số nhà bỏ hẳn kiến trúc nhà trình tường.
“Buồn lắm, thỉnh thoảng lại có nhà trong thôn xây nhà mới bằng xi măng, bằng gạch chứ không còn làm nhà theo kiểu truyền thống nữa. Thấy nhiều người trẻ không muốn làm nhà trình tường nữa cũng chỉ biết khuyên bảo thôi, nhưng họ đều bảo làm nhà xây cho tiện, không mất nhiều công… Cứ thế này không biết vài năm nữa có ai còn muốn làm nhà trình tường nữa không”, già Suy chia sẻ.
Rõ ràng, với việc xây dựng những ngôi nhà mới khang trang ở các bản Hà Nhì đã minh chứng cho sự phát triển của đồng bào nơi đây. Việc này thể hiện cuộc sống của đồng bào đã và đang từng bước được cải thiện, cái đói, cái nghèo từng bước được đẩy lùi, nhưng cũng cảnh báo nguy cơ mai một những bản sắc văn hóa độc đáo.
