Một lần gặp gỡ Tây Nguyên

Như thể đã quen nhau từ lâu, ngay khi gặp vị khách Vincent Moon, chủ nhà Rơ Châm Tih đã nâng đàn goong, tấu lên những thanh âm rộn rã; còn khách hòa mình vào điệu nhạc, cơ thể chuyển động theo từng giọt đàn như một phản xạ tự nhiên. Dù đây là lần đầu tiên họ gặp nhau, nhưng cuộc gặp giữa hai “linh hồn nghệ thuật” ấy đã diễn ra trong những khoảnh khắc xúc động.

Trong cộng đồng nghệ sĩ quốc tế, Vincent Moon (1979) được xem là người định hình nên cách ghi chép vẻ đẹp nguyên sơ của âm nhạc bằng ngôn ngữ điện ảnh. Anh là nghệ sĩ tiên phong của xu hướng “cinéma vérité âm nhạc”, phá bỏ lối ghi hình sân khấu truyền thống để tìm đến những khoảnh khắc nguyên bản nhất của đời sống. 

Hơn hai thập kỷ qua, Vincent đã đi qua nhiều châu lục, thực hiện hơn 1.300 tác phẩm - từ nhạc đại chúng, nghi lễ đến các thử nghiệm âm thanh - và chia sẻ miễn phí trên internet theo dạng mã nguồn mở Creative Commons.

Lần này, hành trình ấy đưa Vincent đến một ngôi làng nhỏ của người Gia Rai nằm bên rừng thông xanh của vùng cao nguyên Gia Lai, nơi ở của “báu vật nhân văn sống” Rơ Châm Tih - người được xem là một tài năng hiếm có của núi rừng cao nguyên. 

Từ năm 12 tuổi, Tih đã tự chế tác rồi tự chơi các nhạc cụ truyền thống bằng bản năng trời sinh và năng khiếu đặc biệt. Tre nứa trong tay ông được thổi hồn thành tiếng đàn T’rưng, ting ning, kni, goong, bro-mông, klek klok… Ông từng mang những cây đàn tự chế tác đi biểu diễn khắp nơi trên thế giới như Úc, Phần Lan, Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản, Singapore… Năm 2015, ông được Nhà nước trao danh hiệu Nghệ nhân ưu tú. Suốt nhiều năm qua, nghệ nhân tài hoa này vừa là người giữ lửa, vừa là “đại sứ văn hóa”, đưa âm thanh đại ngàn ra thế giới, và cũng đưa thế giới tìm đến Tây Nguyên.

Khi bước vào không gian âm nhạc của nghệ nhân Tih, Vincent không giấu được sự kinh ngạc trước sự phong phú của các nhạc cụ được tạo từ tre, nứa. Những vật liệu mộc mạc được nghệ nhân băng rừng đưa về, bằng tài hoa của mình, ông khiến chúng vang lên tiếng róc rách của suối, tiếng lao xao của gió, tiếng lảnh lót của chim muông.

Trong hai ngày gặp gỡ, Vincent nhanh chóng ghi lại cách chế tác nhạc cụ, cùng những màn trình diễn đặc sắc: độc tấu đàn T’rưng, song tấu đàn goong, hòa tấu các nhạc cụ ngay dưới mái nhà sàn. Nghệ nhân Tih còn tái hiện lại không gian sinh hoạt của người Gia Rai vào những đêm trăng sáng để giúp vị khách đến từ phương Tây hiểu thêm nhịp sống văn hóa nơi buôn làng.

Nghệ nhân Tih chơi đàn môi đệm cho nghệ nhân Ksor Sep - người cùng làng - kể khan bên bếp lửa. Bài khan kể về chàng trai thầm yêu cô gái, mong được gặp nàng trong lễ pơ thi (bỏ mả) với áo váy đẹp nhất. Tiếng đàn hòa cùng lời hát kể vang lên trong không gian thanh tĩnh, bên bếp lửa nhà sàn, khoảnh khắc ấy khiến Vincent xúc động, bật khóc.

Bên cạnh đó, nghệ nhân Rơ Châm Tih cùng các nghệ nhân làng Jút 1 còn giới thiệu với người bạn Pháp di sản cồng chiêng Tây Nguyên. Trong không gian mờ sương dưới rừng thông ven làng, các nghệ sĩ núi rừng đã trình diễn nhiều bài chiêng như: Đón pram, Đâm trâu, Yêu thương, Chia của cải.

Anh Vincent chia sẻ: “Âm nhạc truyền thống, trang phục, tinh thần của các nghệ sĩ đều quá đẹp đẽ. Tôi muốn chia sẻ cho người xem trên toàn thế giới. Tôi hy vọng thế giới sẽ biết đến Tây Nguyên nhiều hơn thông qua âm nhạc, qua thiên thiên và tinh thần của con người nơi này”.

Đối với nghệ nhân Rơ Châm Tih, cuộc gặp này mang ý nghĩa đặc biệt: “Tôi từng đón nhiều khách quốc tế, nhưng đây là lần đầu có một nghệ sĩ âm thanh nổi tiếng tìm đến làng chỉ vì say mê giá trị văn hóa của chúng tôi. Tôi cảm kích vì Vincent đã lặn lội đến tận làng, vất vả quay phim, lại chia sẻ mọi thứ miễn phí ra toàn thế giới”.

Cuộc gặp gỡ của hai nghệ sĩ đến từ hai nền văn hóa, giữa một bên là du mục âm thanh của thế giới và một bên là người giữ lửa di sản âm nhạc Tây Nguyên, không chỉ mang giá trị nghệ thuật. Nó còn lan tỏa thông điệp mạnh mẽ về bảo tồn di sản phi vật thể trong thời đại số, sự tôn trọng, chia sẻ không biên giới. Một hành trình “đưa Tây Nguyên ra thế giới, và đưa thế giới đến với Tây Nguyên” theo cách mộc mạc, chân thành và đẹp đẽ nhất.