Nghệ nhân Y Kông biểu diễn tù và sừng trâu trong lễ hội truyền thống của người Cơ Tu.Suốt thời trai trẻ, trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Y Kông là cán bộ xây dựng phong trào cách mạng tại huyện Hiên và huyện Giằng. Sau ngày đất nước thống nhất, từ năm 1976 đến năm 1982, ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban nhân dân huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam (cũ).
Khi rời nhiệm sở, ông bắt tay ngay vào công việc mà mình đã ấp ủ từ lâu: Sưu tầm, phục dựng và bảo tồn văn hóa Cơ Tu. Hành trình ấy không hề bằng phẳng. Có lúc gặp khó khăn, phiền toái tưởng chừng không thể vượt qua, nhưng với sự động viên của bạn bè, đồng chí, đặc biệt là người bạn chí cốt - lão thành cách mạng Bríu Brăm (đã mất), ông kiên trì theo đuổi đến cùng.
Ngôi nhà nhỏ của gia đình ông dần trở nên chật hẹp, bởi hàng trăm hiện vật được sưu tầm và lưu giữ: Tượng gỗ, nhạc cụ, chum, ché, cồng chiêng… Là một nghệ nhân tài hoa, giàu trí tưởng tượng và đam mê sáng tạo, mỗi ngày ông vẫn miệt mài đan lát gùi, điêu khắc tượng gỗ, khiến “kho” văn hóa ấy ngày càng đầy thêm.
Nghệ nhân Y Kông bên tác phẩm điêu khắc vừa hoàn thành.Chỉ với một cây rựa, một chiếc rìu và vài nhát đẽo trên thân gỗ, dưới bàn tay Y Kông đã hóa thân thành những hình tượng nam - nữ Cơ Tu với dáng vẻ sinh động. Các tác phẩm của ông không chỉ phản ánh đời sống xã hội, tín ngưỡng và thế giới tâm linh của người Cơ Tu, mà còn mang đậm phong cách tạo hình mộc mạc, hoang sơ, giàu bản sắc của nghệ thuật điêu khắc dân gian. Những thớ gỗ vô tri, qua bàn tay ông, bỗng trở nên sống động và có hồn.
Trong bộ sưu tập của già làng Y Kông còn có đầy đủ các loại nhạc cụ truyền thống của người Cơ Tu như đàn Tăm bét alui, Abel, sáo Rahêm, kèn Cabluốc, Par-ngong, cùng cồng chiêng, trống… Không chỉ sưu tầm, ông còn có thể tự chế tác và diễn tấu thành thạo nhiều loại nhạc cụ, góp phần lưu giữ âm thanh đại ngàn Trường Sơn.
Đầu năm 2010, nghệ nhân Y Kông tự tay chuẩn bị “hậu sự” cho mình theo phong tục truyền thống của người Cơ Tu. Ông dành nhiều tháng lên rừng tìm cây gỗ chò lớn, xin phép khai thác, nhờ trai làng đưa về để làm quan tài độc mộc.
Sau 5 tháng đục đẽo, một cỗ quan tài tinh xảo hoàn thành, được ông đặt tên là T’rang Ch’rih - “chiếc quan tài kỳ lạ”. Quan tài mang dáng con thuyền, chạm khắc nhiều hình tượng linh thiêng, thể hiện quan niệm đời người như con thuyền trôi mãi, khi chết sẽ đưa linh hồn sang thế giới khác.
Những chiếc ché gỗ, tác phẩm điêu khắc của nghệ nhân Y Kông.Y Kông cũng là người am hiểu sâu sắc kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật trang trí nhà làng truyền thống (gươl). Ông góp công xây dựng nhiều nhà làng bề thế, vững chắc tại địa phương. Để có nơi trưng bày hiện vật, ông bỏ tiền túi hơn 50 triệu đồng dựng một ngôi nhà sàn nhỏ phía trước nhà, tạo nên không gian được nhiều du khách gọi là “Bảo tàng Cơ Tu của Y Kông”.
Mỗi tuần có từ 2 đến 3 đoàn du khách trong và ngoài nước tìm đến. Theo gia đình, đã có du khách từ khoảng 40 quốc gia từng ghé thăm nơi này. Họ không chỉ khám phá di sản văn hóa Cơ Tu, mà còn thưởng thức những món ăn truyền thống do chính gia đình ông chế biến.
Nghệ nhân Y Kông diễn tấu nhạc cụ truyền thống bên quan tài đầu trâu do mình chế tácÔng Tony Ogilvie, du khách Canada, nhận xét: “Những tác phẩm của ông Y Kông phản ánh đầy đủ và sinh động nền văn hóa rất đẹp, rất nhân văn của người Cơ Tu. Bản thân ông là người hiếm có, am hiểu trọn vẹn văn hóa dân tộc mình”.
Những giá trị văn hóa mà nghệ nhân Y Kông dày công gìn giữ đã và đang hồi sinh mạnh mẽ trên quê hương ông. Với những đóng góp bền bỉ và to lớn ấy, ngành chức năng đã hoàn tất hồ sơ trình Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để Nhà nước truy tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú cho ông.
