Qua nhiều thay đổi, tại Quảng Ninh vai trò làm Then gần như chỉ còn do phụ nữ đảm nhiệmTrong đời sống văn hóa tâm linh của người Tày ở Quảng Ninh, nghi lễ Then giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Không chỉ là một hình thức diễn xướng dân gian, Then còn gắn với tín ngưỡng và đời sống tinh thần của cộng đồng, hiện diện trong nhiều nghi lễ cầu an, cầu mùa, giải hạn hay tạ ơn tổ tiên.
Qua nhiều thế hệ lưu giữ và phát triển, then của người Tày ở Quảng Ninh hiện tồn tại dưới hai hình thức chính: Then văn nghệ và Then tín ngưỡng. Nếu Then văn nghệ phục vụ các hoạt động văn hóa cộng đồng, thì Then tín ngưỡng (Then cổ, Then nghi lễ) gắn chặt với đời sống tâm linh. Đáng chú ý, tại Quảng Ninh, người thực hành các nghi lễ Then chủ yếu là phụ nữ, được cộng đồng gọi là “bà Then”.
Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Viên ở xã Bình Liêu là một trong những người như thế. Suốt nhiều năm qua, bà vừa thực hành các nghi lễ Then trong cộng đồng, vừa kiên trì truyền dạy cho thế hệ trẻ. Những buổi học hát Then, gảy đàn tính diễn ra giản dị ngay trong ngôi nhà sàn, nơi các bé gái trong bản tập từng câu hát, từng nhịp đàn dưới sự hướng dẫn của bà.
Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Viên dạy các cháu hát ThenTheo các nhà nghiên cứu, Then nghi lễ là loại hình diễn xướng dân gian có nguồn gốc từ rất xa xưa. Trong các nghi lễ, thầy Then hay bà Then được xem như cầu nối giữa con người với thế giới thần linh, thay mặt gia chủ thực hiện các nghi thức cầu phúc, giải hạn hoặc gửi gắm mong ước của cộng đồng.
Người Tày ở Quảng Ninh gọi Then là “Slin”. Phụ nữ làm Then được gọi là “mè Slin”, còn đàn ông làm Then là “pò Slin”. Trong truyền thống, cả nam và nữ đều có thể hành nghề Then. Tuy nhiên, vì nhiều biến đổi trong lịch sử và đời sống cộng đồng, ngày nay tại Quảng Ninh vai trò này gần như chỉ còn do phụ nữ đảm nhiệm. Điều đó phần nào phản ánh vị trí đặc biệt của phụ nữ trong đời sống văn hóa tâm linh của người Tày.
Theo PGs.Ts. Nguyễn Thị Yên (Viện Nghiên cứu Văn hóa), những người làm Then thường xuất thân từ gia đình có truyền thống hành nghề Then hoặc nghề thầy cúng nhiều đời. Trong một số trường hợp, họ tiếp nối nghề từ phía gia đình nhà chồng.
Khi được một bà Then có uy tín nhận làm đệ tử, gia đình người học sẽ chuẩn bị lễ vật để thực hiện nghi lễ “son chàng”, báo cáo với tổ nghề rằng đã có người chính thức theo nghiệp Then. Sau nghi lễ này, người học trở thành “con chàng” và bắt đầu quá trình học nghề kéo dài nhiều năm.
Trong các nghi lễ Then, những đạo cụ quen thuộc luôn hiện diện như quạt, chùm nhạc xóc và đặc biệt là đàn tính tẩu. Âm thanh của cây đàn ba dây hòa cùng lời hát Then tạo nên không gian nghi lễ vừa linh thiêng vừa đậm chất nghệ thuật. Đàn tính gắn bó mật thiết với nghi lễ Then từ rất sớm và trở thành biểu tượng đặc trưng của loại hình diễn xướng này.
Trong đời sống hiện đại, nhiều nghi thức cổ đã được giản lược. Tuy nhiên, các nghệ nhân then ở Quảng Ninh vẫn nỗ lực bảo tồn những giá trị cốt lõi của di sản bằng cách truyền dạy Then cho thế hệ trẻ, đặc biệt là các bé gái trong thôn bản để tiếp nối vai trò “bà Then”.
Sự bền bỉ của những người phụ nữ Tày không chỉ góp phần giữ gìn một loại hình diễn xướng dân gian lâu đời mà còn giúp bảo tồn bản sắc văn hóa của cả cộng đồng. Giữa dòng chảy của đời sống hiện đại, tiếng đàn tính và lời hát Then vẫn vang lên nơi các bản làng vùng Đông Bắc, như minh chứng cho sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.
