Nỗ lực bảo tồn, phát huy di sản hát Then

Hát Then xuất hiện khoảng cuối thế kỷ XV, đầu thế kỷ XVI vào thời nhà Mạc. Theo truyền thuyết, trong số quan lại của nhà Mạc, có hai vị tên là Đế Phụng và Đế Đáng rất yêu âm nhạc, thích ca hát, họ đã chế ra tính tẩu và lập ra hai tốp hát để phục vụ cung đình. Về sau, dân chúng thấy hay nên bắt chước và được lưu truyền trong dân gian. Ngày 12/12/2019, di sản thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh Di sản phi vật thể đại diện nhân loại.

Hát Then ở mỗi vùng miền có cung quãng giống nhau, nhưng cách hát có đôi chút khác nhau và về lời hát thì có nhiều dị bản để phù hợp với đặc điểm và phong tục, tập quán của từng địa phương. Tại huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, người Tày thường sử dụng Then vào những dịp trọng đại, đặc biệt là trong hội làng, lễ cầu đảo của từng gia đình, dòng họ vào dịp năm mới,… Người Tày Hà Quảng có một số loại Then phổ biến như: Then cầu mong là Then vui, hát về tình ca, sử ca, thường tổ chức vào tháng Giêng hằng năm. Người ta thường mời các ông bà Then có giọng hát hay về nhà làm lễ để cầu bình an, may mắn; Then chữa bệnh; Then tống tiễn (Then sử dụng trong lễ tiễn hồn người quá cố qua đời); Then vui mừng, chúc tụng, ca ngợi thường được hát tại các đám cúng lễ của nhà giàu; Then trung lễ, đại lễ cấp sắc…

Trong những năm qua, lãnh đạo tỉnh Cao Bằng và bà con người Tày đã luôn quan tâm tới việc gìn giữ, phát triển, quảng bá và tôn vinh làn điệu Then. Liên hoan hát Then đã được Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Cao Bằng tổ chức 3 lần vào các năm 2017, 2019 và 2022. Bà con dân tộc Tày nơi đây cũng đã xác lập kỷ lục Việt Nam với màn trình diễn hát Then - đàn Tính do 1.000 nghệ nhân, diễn viên và các em thiếu nhi dân tộc Tày biểu diễn tại danh lam thắng cảnh thiên nhiên Thác Bản Giốc.

Riêng đối với huyện Hà Quảng, hát Then đã được đưa vào trong Nghị quyết số 03-NQ/HU ngày 23/4/2021 của Ban Chấp hành Đảng bộ huyện Hà Quảng (khóa XX) về phát triển dịch vụ, du lịch trên địa bàn huyện Hà Quảng giai đoạn 2021-2025 và Nghị quyết Đại hội đại biểu Chi hội Bảo tồn dân ca các dân tộc huyện Hà Quảng lần thứ II nhiệm kỳ 2023 - 2028.

Anh Hoàng Văn Khánh, cán bộ Trung tâm Văn hóa và Truyền thông thị trấn Xuân Hòa, huyện Hà Quảng chia sẻ: “Phòng Văn hóa, Thông tin huyện Hà Quảng đang xây dựng cơ chế chính sách khuyến khích, ưu đãi, tôn vinh các nghệ nhân là người có công, tâm huyết lưu giữ, truyền dạy các loại hình nghệ thuật để trình UBND huyện. Đồng thời, định hướng cho các xóm, bản, làng nghiên cứu, sưu tầm chất liệu văn hóa dân gian các dân tộc, trong đó có loại hình nghệ thuật hát Then để xây dựng chương trình, tiết mục biểu diễn phục vụ Nhân dân. Đây vừa là nhiệm vụ, vừa nhằm khơi dậy ý thức bảo tồn giá trị di sản văn hóa dân tộc mình”.

Gần đây, Trung tâm Văn hóa và Truyền thông huyện Hà Quảng đã mở lớp truyền dạy Then tại tổ Xuân Lộc và tổ Xuân Đại, thị trấn Xuân Hòa. Lớp do nghệ nhân Bế Thị Bích Dơ làm chủ nhiệm. Lớp học có 21 học viên thuộc nhóm tuổi từ 9-35 tuổi. Trong khi truyền dạy, các nghệ nhân đã kết hợp giảng dạy các động tác múa, đồng thời lồng ghép kể những câu chuyện văn hóa lịch sử, nguồn gốc các điệu hát Then, hay sự tích cây đàn Tính và cách làm đàn khiến các em rất hào hứng với mỗi buổi học.

Hát Then là loại hình diễn xướng dân gian truyền khẩu, người nghệ nhân đóng vai trò quan trọng trong công tác đào tạo những người kế nghiệp, do đó chính quyền địa phương cần thường xuyên tổ chức hội nghị tôn vinh các nghệ nhân văn hóa dân gian, có chính sách đãi ngộ cụ thể đối với các nghệ nhân hát Then; Xây dựng chiến lược lâu dài để có thể trình diễn nghệ thuật Then phục vụ khán giả; Đầu tư hơn nữa cho các hoạt động tổ chức liên hoan, hội diễn hát Then các cấp để lan tỏa nghệ thuật hát Then tới các tầng lớp Nhân dân. Cùng với đó là đưa hát Then vào các tiết học ngoại khóa trong nhà trường để nâng cao sự hiểu biết, hun đúc tình yêu của thế hệ trẻ với loại hình Then nói riêng và các loại hình văn nghệ dân gian nói chung.