Tại Cao Bằng, Tết Thanh Minh là ngày lễ lớn của người dân. (Ảnh St)Tết Thanh Minh không phải là một ngày lễ cố định theo âm lịch, mà được xác định theo tiết khí trong hệ lịch cổ phương Đông. Trong đó, tiết Thanh Minh là một mốc thời gian thuộc 24 tiết khí, được tính khi Mặt Trời đạt kinh độ 15°, thường rơi vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng 4 dương lịch hằng năm. Năm 2026, tiết Thanh Minh bắt đầu vào ngày 5/4 (dương lịch) và kéo dài khoảng 15 - 16 ngày sau đó. Do là tiết khí, Thanh Minh không quy đổi cố định sang một ngày âm lịch cụ thể.
Trên thực tế, có không ít người vẫn nhầm lẫn Tết Thanh Minh với ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch. Thực tế, đây là Tết Hàn Thực là một dịp lễ khác trong văn hóa Á Đông, gắn với phong tục làm bánh trôi, bánh chay để tưởng nhớ tổ tiên.
Sự nhầm lẫn xuất phát từ việc hai dịp lễ diễn ra gần nhau về thời gian và đều mang ý nghĩa tri ân người đã khuất. Tuy nhiên, nếu Tết Hàn Thực là ngày lễ cố định theo âm lịch, thì Thanh Minh lại là một tiết khí của tự nhiên, từ đó hình thành nên các hoạt động văn hóa tương ứng.
Tết Thanh Minh là cách gọi dân gian của người Việt để chỉ các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng diễn ra trong khoảng thời gian của tiết Thanh Minh, đặc biệt là tục tảo mộ và cúng tổ tiên. Như vậy, nếu tiết Thanh Minh mang ý nghĩa về thời điểm thiên nhiên, thì Tết Thanh Minh lại thuộc về đời sống văn hóa và tâm linh của con người.
Trong văn hóa người Việt, Tết Thanh Minh mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên, kết nối các thế hệ trong gia đình. Dù cuộc sống hiện đại bận rộn, nhiều người vẫn giữ thói quen trở về quê hương trong dịp này để cùng nhau đi thăm viếng, dọn dẹp và chăm sóc phần mộ của ông bà, cha mẹ. Đây không chỉ là việc làm mang tính nghi lễ mà còn là cách giáo dục con cháu về lòng hiếu kính và truyền thống gia đình.
Nghi lễ quan trọng nhất trong dịp này là tảo mộ. Các gia đình thường mang theo hương, hoa, lễ vật ra nghĩa trang để dọn cỏ, đắp đất, sửa sang mộ phần. Sau đó, họ thắp hương, khấn vái để mời tổ tiên về hưởng lễ. Không khí tảo mộ thường trang nghiêm nhưng cũng ấm cúng, bởi đó là lúc các thành viên trong gia đình sum họp, kể cho nhau nghe những câu chuyện về người đã khuất.
Vào ngày tết Thanh minh con cháu sửa sang lại mộ phần ông bà tổ tiên (hay còn gọi là tục tảo mộ) cũng là dịp quây quần, sum họp gia đìnhBên cạnh tảo mộ, nhiều gia đình còn chuẩn bị mâm cúng Thanh Minh tại nhà. Mâm lễ có thể đơn giản hoặc cầu kỳ tùy điều kiện, nhưng thường gồm hương, hoa, trái cây, xôi, gà luộc hoặc các món ăn truyền thống. Điều quan trọng không nằm ở vật chất mà ở lòng thành kính và sự tưởng nhớ.
Ở một số vùng miền, Tết Thanh Minh còn gắn với những nét sinh hoạt văn hóa riêng. Người miền Bắc thường coi trọng việc tảo mộ và cúng lễ, trong khi ở miền Trung và miền Nam, phong tục này có thể giản lược hơn nhưng vẫn giữ tinh thần tưởng nhớ tổ tiên. Dù khác biệt về hình thức, điểm chung vẫn là đạo lý tri ân và sự gắn kết gia đình.
Ngày nay, trong nhịp sống hiện đại, Tết Thanh Minh vẫn giữ được giá trị cốt lõi của mình. Đó là dịp để mỗi người tạm gác lại công việc, trở về với cội nguồn, lắng lại để nhớ về những người đã khuất. Giữa sự đổi thay của xã hội, những phong tục như Thanh Minh chính là sợi dây bền chặt nối liền quá khứ với hiện tại, giúp văn hóa Việt được gìn giữ và tiếp nối qua nhiều thế hệ.
