Để bảo tồn và phát huy giá trị nhà dài, nhiều ngôi nhà dài đã được khai thác để làm du lịch.Trên ô cửa nhà dài
Qua nghìn đời, mái nhà dài đã góp phần định hình cả một nền văn hóa Ê Đê. Nơi đó, những bà chủ nhà quyền lực với uy tín và luật tục của buôn làng đã gìn giữ cho biết bao thế hệ sau đó những gì tốt đẹp nhất của người Ê Đê. Tôi mơ màng bên cầu thang nhà dài mà huyễn tưởng về miền quá vãng, nơi người Ê Đê vẫn đặt ghế k’pan dài tới 15 - 20m và ché rượu mời khách. Nơi chập chùng tiếng ching chiêng, thổn thức tiếng trống da trâu, mê mải với những điệu xoang nhịp nhàng, uyển chuyển. Tại ngôi nhà dài, bậc cầu thang gỗ chia phân đực cái, núm vú gỗ, vầng trăng khuyết... như cái cách người Ê Đê trọng phụ nữ. Và k’pan là chiếc ghế quyền lực với nhiều nghi lễ linh thiêng xung quanh nó dành cho nữ chủ nhân.
Thăm thẳm trong nhà dài, dưới những hàng cột là bếp lửa, chỗ nấu ăn và chỗ ở của những đôi vợ chồng cùng trong tộc họ. Mỗi vách ngăn là một gia đình, đó có thể là bà, là mẹ, là cô, là chị, là cháu gái hay con gái. Vách ngăn ấy cứ nối dài thêm mỗi khi trong nhà có người phụ nữ bắt chồng. Từng có những ngôi nhà dài tới gần 200m là nơi sinh sống của vài chục gia đình cùng một tộc họ. Từng ô cửa sổ của nhà dài mở ra, nhìn vào đó có thể thấy được trong nhà có bao nhiêu cặp vợ chồng, bao nhiêu cô gái chưa lấy chồng. Có những căn nhà dài tồn tại cả trăm năm, dù chỉ bằng nứa, lá, gỗ, tre.
Ngôi nhà dài với cầu thang đực và cái đặc trưng.Trong ngôi nhà dài, đêm đêm cả đại gia đình cùng quây quần bên bếp lửa bập bùng. Trong không gian đặc biệt ấy, các lễ nghi, tập tục thiêng liêng, những klei khan đã làm sống dậy cả miền mơ tưởng với Đam San anh hùng, với những Đăm Di, Khinh Dú, Đăm Đơ Roăn, Y Prao, Mhiêng, Đăm Di đi săn, Đăm Tiông, Đăm Trao - Đăm Rao… qua lời hát kể của Pô Khan - người hát kể chuyện xưa. Những Pô Khan này hầu hết không biết chữ, song họ có trí nhớ một cách kỳ lạ. Họ có thể nhớ hàng trăm sử thi, thông thạo nhiều làn điệu của thể loại hát nói, lời nói vần (Klei Duê), biết cách “diễn” bằng động tác, bằng nét mặt như diễn viên trên sân khấu.
Một thời, có những buôn ở miền cao nguyên này có tới cả trăm nhà dài của cả trăm tộc họ. Trong mỗi nhà dài có thật nhiều ché cổ để làm rượu cần đón khách, bộ chiêng cổ phải đổi bằng mười con trâu lớn, ghế k’pan thật dài, cái h’gơ “trống cái” to như cây cổ thụ trên rừng và dưới sân thì có nhiều trâu, bò, heo, gà và còn có cả voi nữa. Dưới gầm sàn nhà là kho lúa, bắp cũng thật to, thật đầy.
Nhưng rồi theo dòng chảy của thời gian, cơn lốc đô thị hóa đã cuốn đi nhiều ngôi nhà dài. Mặc dù hiện nay, một số buôn làng đã phục dựng lại nhà dài để làm nơi sinh hoạt văn hóa chung của cộng đồng, nhưng ngôi nhà dài làm bằng bê tông cốt thép khiến nhiều già làng, nghệ nhân cảm thấy lạc lõng, xa lạ, không giống như không gian văn hóa của dân tộc mình.
Một ngôi nhà dài ở buôn Akô Dhông
Toàn tỉnh Đắk Lắk hiện còn khoảng 5.600 căn nhà dài truyền thống của người Ê Đê. Tỉnh Đắk Lắk đã có nghị quyết về Hỗ trợ phát triển du lịch cộng đồng tại các thôn, buôn đồng bào DTTS trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2021 - 2025, trong đó có nội dung về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa nhà dài. Thành phố đã hỗ trợ 4 buôn gồm: Buôn Akô Dhông, buôn Tơng Jú, buôn Kmrơng Prong B, buôn Tuôr để phát triển du lịch cộng đồng. Tỉnh Đắk Lắk cũng tăng cường hơn nữa công tác tuyên truyền, giáo dục thế hệ trẻ có ý thức bảo tồn và phát huy nét kiến trúc nhà dài”.
Ông Phạm Tiến Hưng,Phó Chủ tịch UBND TP. Buôn Ma Thuột
Không gian văn hóa cần được bảo tồn
Buôn Niêng I của xã Ea Nuôl, huyện Buôn Đôn, tỉnh Đắk Lắk vẫn giữ nguyên nét cổ kính của một buôn đồng bào Ê Đê truyền thống khi còn lưu giữ hàng chục ngôi nhà dài, hàng trăm chiêng, ché, ghế k’pan, trống da trâu. Ngôi nhà của già làng Amí Nhúi ở buôn Niêng I được thừa kế lại của bà ngoại và đã trải qua 3 đời, có thời gian trên 100 năm. Qua thời gian, một số chỗ đã bị mối mọt, 2 núm vú tạc trên cầu thang đã nhẵn mòn theo thời gian. Nhà Amí Nhúi còn giữ được nhiều vật dụng như trống da trâu đường kính gần 1m, bộ chiêng Lào rất quý với 9 chiếc, ghế k’pan dài 12m, có chân liền được tạc từ thân cây gỗ sao.
Già làng Amí Nhúi cho biết, buôn Niêng I hiện còn giữ được 22 ngôi nhà dài truyền thống, dài từ 17 - 20m, có bếp lửa đón khách đúng phong cách, 19 bộ chiêng, hàng trăm chiếc ché, ghế k’pan, j’hưng, trống da trâu… Nhiều người già trong buôn còn lưu giữ được các bài cúng tế, các làn điệu dân ca Ê Đê truyền thống, các bài sử thi. Tuy nhiên, làm sao để giữ được những ngôi nhà dài cổ trước sức hủy hoại của thời gian là điều già làng Amí Nhúi vô cùng trăn trở.
Còn tại buôn Akô Dhông, phường Tân An, TP. Buôn Ma Thuột (buôn được đánh giá là đẹp nhất tỉnh Đắk Lắk) hiện còn bảo tồn được 32 ngôi nhà dài truyền thống cùng nhiều bộ cồng chiêng, nhạc cụ, các nghệ nhân, đội văn nghệ và các nghề truyền thống (dệt thổ cẩm, làm rượu cần…). Một số hộ gia đình trong buôn như ông Ama Loan, Ama Tít… đã mở dịch vụ du lịch để vừa có kinh phí tu bổ, bảo tồn nhà dài truyền thống, vừa tạo sinh kế.
