Bí ẩn những ngôi chùa cổ giữa thương cảng Vân Đồn hơn 700 năm tuổi
Từng là thương cảng quốc tế đầu tiên của Đại Việt, Vân Đồn (Quảng Ninh) không chỉ lưu giữ dấu tích của một trung tâm giao thương sầm uất mà còn bảo tồn hệ thống chùa, tháp cổ độc đáo. Những phát hiện khảo cổ học đang từng bước làm sáng rõ đời sống văn hóa, tín ngưỡng của cư dân thương cảng hơn 700 năm trước.
Dấu tích Phật giáo giữa lòng thương cảng Vân Đồn
Năm 1149, vua Lý Anh Tông cho thành lập trang Vân Đồn, mở đầu cho sự hình thành của thương cảng quốc tế nổi tiếng trong lịch sử Đại Việt. Cùng với sự phát triển của hoạt động giao thương, đời sống văn hóa, tín ngưỡng cũng phát triển mạnh mẽ, để lại nhiều dấu tích kiến trúc Phật giáo trên các đảo.
.jpg)
Các kết quả nghiên cứu khảo cổ học cho thấy đảo Cống Tây là một trong những trung tâm của thương cảng xưa, hiện còn lưu giữ dấu tích của ít nhất 4 ngôi chùa và 1 bảo tháp có niên đại cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV thời Trần.
Tiêu biểu là chùa Lấm, được phát hiện từ năm 1967 và khai quật năm 1971. Trên thế đất ba mặt được núi bao bọc như hình “tay ngai”, ngôi chùa từng là một quần thể kiến trúc tương đối hoàn chỉnh với nhiều hạng mục thờ tự. Những bậc cấp đá chạm rồng, tay vịn trang trí hình sóc hay bệ sen đặt tượng Phật cho thấy trình độ kiến trúc và nghệ thuật điêu khắc đặc sắc thời Trần.
Cùng với chùa Lấm, di tích Bảo Tháp mang giá trị đặc biệt về kiến trúc tôn giáo. Qua các cuộc khai quật năm 2009 và 2010, các nhà khảo cổ xác định đây là một quần thể được xây dựng trên ba cấp nền, nằm ở vị trí trung tâm đảo Cống Tây, lưng tựa núi, mặt hướng biển.
Tòa tháp Phật giáo có mặt bằng hình vuông, được xác định cao ít nhất 11 tầng. Hàng nghìn hiện vật trang trí bằng đất nung như rồng, phượng, hoa sen, lá đề, chim thần Garuda, tượng Kim Cương, tượng Kinnari… được phát hiện tại đây, phản ánh sự phong phú của nghệ thuật kiến trúc Phật giáo thời Trần.
Không chỉ có chùa Lấm và Bảo Tháp, dấu tích chùa Cát, chùa Trong và chùa Cây Quéo cũng cho thấy sự hiện diện dày đặc của các công trình Phật giáo trên đảo Cống Tây. Điểm chung của các di tích là đều được xây dựng ở vị trí cao, hướng ra các vụng biển kín gió - nơi tàu thuyền thường xuyên neo đậu, giao thương.
Di sản dưới lòng đất
Theo Ts. Lê Thị Liên - Viện Khảo cổ học, các hiện vật được phát hiện qua nhiều cuộc khai quật là bằng chứng xác thực về sự tồn tại và phát triển của thương cảng Vân Đồn. Đặc biệt, số lượng lớn đồ gốm sứ có nguồn gốc từ nhiều lò nổi tiếng của Trung Quốc như Long Tuyền, Phúc Kiến, Giang Tây hay Hà Bắc cho thấy nơi đây từng là điểm trung chuyển quan trọng trong mạng lưới giao thương quốc tế.
.jpg)
Các kết quả khảo cổ học cũng cho thấy, khu vực Cống Cái, Sơn Hào, Quan Lạn từng hình thành hệ thống bến bãi, kho tàng và hoạt động thương mại phát triển từ rất sớm. Điều này góp phần khẳng định vai trò đặc biệt của Vân Đồn trong lịch sử kinh tế biển Việt Nam.
Không chỉ nằm trong các báo cáo nghiên cứu hay hố khai quật khảo cổ, những hiện vật từ thương cảng Vân Đồn hôm nay còn trở thành cầu nối đưa công chúng đến gần hơn với lịch sử.
Ông Nguyễn Đức Phương - Trưởng phòng Nghiệp vụ Bảo tàng Quảng Ninh cho biết: “Không gian trưng bày các hiện vật gốm được khai quật từ thương cảng Vân Đồn rất độc đáo, thu hút nhiều khách tham quan, đặc biệt là các nhà nghiên cứu văn hóa”.
Những hiện vật tưởng chừng chỉ mang giá trị khảo cổ ấy đang góp phần giúp người xem hình dung rõ hơn về một thương cảng từng sầm uất, cũng như đời sống văn hóa tinh thần của cư dân vùng biển đảo cách đây nhiều thế kỷ.
Anh Trần Minh Đức, du khách đến từ TP. Hồ Chí Minh, chia sẻ: “Xem các hiện vật trưng bày tại Bảo tàng Quảng Ninh, tôi cảm nhận rõ Vân Đồn không chỉ là vùng biển đảo giàu tiềm năng kinh tế, mà còn là vùng đất có chiều sâu lịch sử đặc biệt. Những dấu tích chùa, tháp thời Trần khiến tôi rất ấn tượng bởi sự tinh xảo và đời sống văn hóa phát triển của cư dân thương cảng xưa”.
.jpg)
Tuy nhiên, cùng với thời gian, nhiều dấu tích khảo cổ và di sản văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một. Theo TS. Lê Thị Minh Lý, Phó Chủ tịch Hội Di sản Việt Nam, việc bảo tồn cần được tiếp cận theo hướng tổng thể, kết hợp bảo vệ di tích vật thể, phục hồi di sản văn hóa phi vật thể và gìn giữ cảnh quan sinh thái.
Không chỉ dừng lại ở những kiến nghị của giới nghiên cứu, công tác bảo tồn các di tích thuộc thương cảng Vân Đồn hiện cũng đang được địa phương cụ thể hóa bằng các quy hoạch và kế hoạch triển khai trong thời gian tới.
Theo bà Bùi Thị Giang - Trưởng phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh thì quần thể thương cảng Vân Đồn đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Theo đó, sẽ có quy hoạch chi tiết đến từng điểm di tích. Tuy đã triển khai nhưng việc điều chỉnh quy hoạch phân khu còn khó khăn, nên việc bảo tồn sẽ thực hiện từng bước; trên cơ sở quy hoạch sẽ lập dự án bảo tồn, phục dựng các công trình, trong đó có các chùa, tháp.
Với hệ thống chùa, tháp trên đảo Cống Tây, Vân Đồn không chỉ là nơi thông quan hàng hóa mà còn là nơi các dòng chảy văn hóa, tín ngưỡng hội tụ. Những nền móng và hiện vật còn lại hôm nay đang giúp giải mã một phần đời sống tinh thần của cư dân biển cách đây hơn bảy thế kỷ.
