Chiếc trống da trâu chỉ sử dụng để báo tin đến buôn làng. (Ảnh: Lê Hường)Từ nhiều năm qua, ngôi nhà dài truyền thống của gia đình ông Y Kiêm Ayun, dân tộc Mnông nằm ở giữa buôn Lê, xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk đầy ắp "hơi thở" văn hóa, bởi hàng trăm hiện vật quý của đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.
Từ thanh đá kêu quý hiếm, hàng chục bộ cồng, chiêng, chiếc trống da trâu kích thước lớn được làm nguyên bản từ thân cây sao cổ thụ; đến chiếc ghế dài hơn chục mét, hàng chục chiếc chóe và những vật dụng sinh hoạt của đồng bào DTTS... được ông Y Kiêm Ayun sắp xếp ngay ngắn trong không gian của ngôi nhà dài.
Bên trong ngôi nhà dài, nhiều hiện vật văn hóa được người dân gìn giữ. (Ảnh: Lê Hường)Không chỉ sưu tầm hiện vật, ông Y Kiêm Ayun còn là một nghệ nhân chơi chiêng điêu luyện, am hiểu văn hóa truyền thống. Mỗi lần đón tiếp các đoàn khách du lịch, những nhà nghiên cứu đến tham quan và tìm hiểu về bộ sưu tập của mình, ông lại trổ tài hướng dẫn viên lưu loát bằng những câu chuyện mộc mạc, chân thật.
Những thanh đá cổ xưa vẫn vang lên giữa buôn làng. (Ảnh: Lê Hường)Ông Y Kiêm chia sẻ: Theo phong tục truyền thống, chiếc trống da trâu dùng để báo tin, điều cấm kỵ là trống da trâu không được mang ra khỏi nhà, chỉ gõ trống khi gia đình có việc quan trọng cần thông báo với dân làng, nhất là khi có người mất.
Hay chóe Tang Suk với điểm nhấn họa tiết cành hoa và 3 sợi dây thừng quấn quanh thân chóe, thường dùng trong các lễ cúng lớn của gia đình, như lễ cúng sức khỏe, mừng thọ, cúng nhà mới, bỏ mả… Chóe Yang Mih với họa tiết rồng bay, thường dùng trong lễ cưới, nhiều gia đình sử dụng chiếc chóe này để làm của hồi môn.
Chóe thường sử dụng trong các lễ cúng. (Ảnh: Lê Hường)Tương tự, nhiều hiện vật mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của đồng bào Ê Đê cũng đang được gia đình chị H’Vinh Ênuôl ở buôn Ea Bông, phường Buôn Ma Thuột giữ gìn cẩn thận.
Mỗi chiếc chóe mang ý nghĩa riêng nên được sử dụng trong những lễ cúng khác nhau. (Ảnh: Lê Hường)Bốn chiếc ghế kpan, trong đó chiếc dài nhất đến 15m, là niềm tự hào của gia đình và cả dòng tộc. Chiếc trống da trâu cổ đặt phía trên kpan. Dọc theo chiều dài của ghế, những chiếc chiêng đồng, nồi đồng, chóe quý được xếp ngay ngắn.
Chị H’Vinh chia sẻ: Chiếc kpan dài 15m từ đời ông bà truyền lại, còn chiếc trống da trâu từng được đổi bằng con trâu to khỏe, là vật gia bảo. Ngày xưa, đời ông mà nhà mình hay mời thầy cúng thực hiện các lễ cúng theo phong tục truyền thống. Các vật dụng đó chỉ xuất hiện trong những ngày lễ trọng đại của gia đình, buôn làng. Những năm gần đây, trong buôn không còn thầy cúng nên lâu rồi gia đình cũng không thực hiện lễ cúng nữa.
Mặc dù ít khi sử dụng nhưng, chị H’Vinh vẫn thường xuyên lau sạch những chiếc chóe giống như một kỷ vật cần được giữ gìn. (Ảnh: Lê Hường)Mặc dù vậy, các hiện vật cha ông để lại là tài sản vô giá, niềm tự hào đối với gia đình chị. Bởi vậy, nhiều năm qua mọi thành viên trong gia đình luôn ý thức gìn giữ, nâng niu. “Chiếc trống da trâu, những bộ cồng chiêng, nồi đồng hay chóe cổ được nhiều người trả giá rất cao, nhưng gia đình tôi không bán. Đó không chỉ là gia sản mà còn là hiện thân của văn hóa, hồn cốt của người Ê Đê”, chị H’Vinh Ênuôl khẳng định.
Chóe được chị H’Vinh sếp dọc theo chiều dài chiếc kpan. (Ảnh: Lê Hường)Nhiều năm qua, gia đình chị H’Vinh Ênuôl không chỉ sở hữu cả “kho báu” hiện vật văn hóa, mà còn duy trì nếp sinh hoạt truyền thống giữa nhịp sống hiện đại. Ngôi nhà dài không chỉ để ở, mà trở thành không gian sinh hoạt văn hóa của gia đình và cộng đồng dân cư. Trong ngôi nhà dài ấy, bếp lửa vẫn đỏ trong những ngày lễ để con cháu quây quần nghe kể chuyện.
“Dù cuộc sống hiện đại, tôi vẫn muốn con cháu hiểu và tự hào về văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Giữ văn hóa là, giữ được gốc rễ của buôn làng”, chị H’Vinh Ênuôl cho biết.
Một dụng cụ mà người Mnông xưa dùng để đẩy hơi rèn dụng cụ lao động. (Ảnh: Lê Hường)Những người như ông Y Kiêm Ayun, chị H’Vinh Ênuôl vẫn đang âm thầm giữ gìn những hiện vật cổ trong ngôi nhà dài truyền thống. Đó không chỉ là “kho báu” quý giá mà còn chứa những câu chuyện văn hóa lâu đời của các DTTS trên vùng đất cao nguyên.
