Chính sách dân tộc: Những đề xuất đáng chú ý từ nghị trường
Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, nhiều đại biểu đề nghị hoàn thiện chính sách dân tộc từ những vướng mắc ở cơ sở. Đất sản xuất, nhà ở, dịch vụ thiết yếu và nguồn lực thực hiện là các vấn đề được quan tâm.
Qua những ý kiến của các đại biểu Quốc hội (ĐBQH), có thể nhận thấy một yêu cầu xuyên suốt: Chính sách phải tính đến khả năng tiếp cận thực tế của đồng bào. Mở rộng hỗ trợ cần đi cùng xác định trách nhiệm, bố trí nguồn lực và tháo gỡ những điều kiện khiến người cần giúp đỡ vẫn đứng ngoài chính sách.
Chính sách đất đai cho đồng bào DTTS phải bảo đảm sinh kế
Góp ý dự thảo Luật Đất đai, đại biểu Nguyễn Thành Trung (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đề nghị bổ sung hộ DTTS mới thoát nghèo trong vòng 36 tháng vào diện hỗ trợ đất sản xuất. Nhóm này phải đang sống tại địa bàn đặc biệt khó khăn, thực sự thiếu hoặc không có đất sản xuất.
Đại biểu đồng thời kiến nghị hoàn thiện cơ chế tạo quỹ đất, nghiên cứu dành ngân sách và quỹ đất sạch cho chính sách. Đất giao cho người dân cần đáp ứng điều kiện canh tác, nguồn nước và giao thông, bảo đảm khả năng khai thác thực tế.
Đề xuất này đặt ra vấn đề về tính liên tục của hỗ trợ. Thoát nghèo là một kết quả cần ghi nhận, nhưng chưa đồng nghĩa sinh kế đã vững chắc. Nếu thiếu tư liệu sản xuất, hộ vừa vượt chuẩn nghèo vẫn có thể gặp khó trước biến động thu nhập. Bởi vậy, hỗ trợ cần được xem xét theo cả nhu cầu và khả năng tự bảo đảm cuộc sống.
Cùng quan tâm chính sách đất đai, đại biểu Giàng Thị Dung (Đoàn ĐBQH tỉnh Lào Cai) đề nghị thống nhất quy định về đối tượng, loại đất và nghĩa vụ tài chính. Đại biểu yêu cầu làm rõ thời hạn, cơ quan chịu trách nhiệm bố trí quỹ đất, kinh phí; đánh giá nhu cầu và khả năng huy động nguồn lực.
Đặt cạnh nhau, hai kiến nghị cho thấy chính sách đất đai cần giải quyết đồng thời hai khâu: xác định đúng người cần hỗ trợ và bảo đảm địa phương có điều kiện thực hiện. Quyền được hỗ trợ chỉ trở thành cơ hội phát triển khi người dân nhận được đất phù hợp, đúng thời điểm.
Hỗ trợ nhà ở vùng DTTS cần bao quát những trường hợp dễ bị bỏ sót
Trong lĩnh vực nhà ở, đại biểu Hoàng Quốc Khánh (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) đề nghị bổ sung đối tượng thuê nhà công vụ là giáo viên, nhân viên y tế và công chức mới tuyển dụng về cấp xã.
Đại biểu cũng kiến nghị hỗ trợ những hộ phải di dời vì thiên tai, nguy cơ sạt lở nhưng không thuộc dự án tái định cư tập trung. Việc xác định đối tượng cần có xác nhận của cơ quan có thẩm quyền.
Hai đề xuất hướng đến những nhu cầu khác nhau nhưng cùng liên quan đến sự ổn định ở cơ sở. Có chỗ ở phù hợp giúp người làm dịch vụ công yên tâm công tác. Có hỗ trợ di dời giúp hộ dân giảm gánh nặng khi buộc phải rời nơi nguy hiểm. Từ góc độ thực hiện, mức độ cần thiết của hỗ trợ phải được xem xét cùng hoàn cảnh cụ thể của từng nhóm.
Đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) lưu ý một khoảng trống khác: Hộ nghèo chưa có đất ở hợp pháp có thể gặp khó khi tiếp cận hỗ trợ xây nhà. Đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế giải quyết chỗ ở cho nhóm này.
Về định hướng phát triển, đại biểu đề nghị bảo tồn kiến trúc truyền thống, cảnh quan và không gian văn hóa cộng đồng; cân nhắc nhà ở nhiều tầng theo địa hình, nhu cầu và đặc điểm từng vùng.
Những góp ý này cho thấy yêu cầu nâng cao chất lượng nhà ở phải được giải quyết cùng đất ở và văn hóa cư trú. Một chính sách phù hợp cần giúp đồng bào sống an toàn, thuận tiện, đồng thời duy trì những giá trị cộng đồng.
Ngân sách và ưu đãi phải hướng tới nhu cầu thực tế vùng khó khăn
Góp ý dự án Luật Ngân sách nhà nước, đại biểu Nguyễn Thị Minh Tú (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) đề nghị phân cấp nhiệm vụ chi phải gắn với nguồn thu, bổ sung cân đối và bổ sung có mục tiêu tương ứng.
Đáng chú ý, đại biểu kiến nghị tính đến tỷ lệ hộ nghèo, mức độ tiếp cận dịch vụ công, diện tích, dân cư phân tán và điều kiện biên giới khi xác định hỗ trợ ngân sách. Cấp tỉnh cần điều tiết, hỗ trợ những xã chưa tự cân đối được.
Ý nghĩa của đề xuất nằm ở cách xác định nhu cầu chi. Số dân chưa phản ánh đầy đủ chi phí đưa dịch vụ đến từng cộng đồng. Với địa bàn rộng, đi lại khó khăn, việc cung cấp cùng một dịch vụ có thể cần nguồn lực lớn hơn. Phân bổ ngân sách vì thế cần quan tâm cả điều kiện phục vụ, tránh giao nhiệm vụ vượt khả năng thực hiện.
Ở lĩnh vực thuế, đại biểu Phạm Văn Hòa (Đoàn ĐBQH tỉnh Đồng Tháp) đề nghị không miễn thuế đại trà cho cơ sở giáo dục ngoài công lập. Theo đại biểu, ưu đãi cần tập trung vào cơ sở đầu tư tại vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào DTTS.
Xét về định hướng, đây là đề xuất sử dụng ưu đãi để khuyến khích đầu tư vào nơi còn khó khăn. Tuy nhiên, hiệu quả cần được đánh giá bằng cơ hội học tập thực tế. Thu hút được cơ sở giáo dục mới phải đi cùng khả năng tiếp cận của học sinh, chất lượng dịch vụ và mức chi trả phù hợp.
Bảo vệ quyền tiếp cận y tế và an sinh của đồng bào
Đối với dịch vụ y tế, đại biểu Nguyễn Khánh Vũ (Đoàn ĐBQH tỉnh Quảng Trị) đề nghị có quy định chuyển tiếp cho phòng khám khu vực của Nhà nước đã điều trị nội trú trước thời điểm luật có hiệu lực. Các cơ sở này được đề xuất tiếp tục hoạt động với điều kiện bảo đảm trực chuyên môn 24/24 giờ.
Kiến nghị đặt trọng tâm vào việc duy trì khả năng khám, chữa bệnh tại miền núi, biên giới. Khi điều chỉnh mô hình hoạt động, cần tính trước người bệnh sẽ đến đâu, đi bao xa và chịu thêm chi phí nào. Quy định chuyển tiếp phù hợp có thể giúp quá trình thay đổi tránh tạo khoảng trống dịch vụ.
Với lao động không theo hợp đồng, đại biểu Lê Nhật Thành (Đoàn ĐBQH TP. Hà Nội) đề nghị UBND cấp xã chủ động tuyên truyền, hướng dẫn khai báo tai nạn lao động. Đại biểu kiến nghị làm rõ việc chậm khai báo không đồng nghĩa mất quyền được điều tra, xác nhận tai nạn và hưởng chế độ theo quy định.
Từ hai đề xuất có thể thấy, bảo vệ quyền lợi cần bắt đầu bằng tháo gỡ rào cản tiếp cận. Đó có thể là quãng đường đến cơ sở y tế hoặc thủ tục người lao động chưa hiểu rõ. Chính quyền cơ sở cần đóng vai trò hỗ trợ để những hạn chế về thông tin, điều kiện đi lại không khiến người dân chịu thêm thiệt thòi.
Đưa tiếng nói đồng bào DTTS vào quá trình xây dựng chính sách
Bên cạnh điều kiện vật chất, quyền về nguồn gốc và văn hóa cũng được đặt ra. Góp ý dự thảo Luật Nuôi con nuôi, đại biểu Cà Thị Thắm (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) đề nghị xem xét lợi ích của trẻ gắn với dân tộc, ngôn ngữ, văn hóa và quan hệ gia đình, cộng đồng.
Ở phạm vi xây dựng pháp luật, đại biểu Vũ Minh Đạo (Đoàn ĐBQH tỉnh Lai Châu) đề nghị đánh giá cụ thể tác động đối với các nhóm dân cư đặc thù. Việc tham vấn cần có hình thức phù hợp như khảo sát cộng đồng, hội nghị chuyên đề hoặc thông qua tổ chức đại diện. Trách nhiệm giải trình tiếp thu ý kiến cũng cần rõ ràng.
Đây là hướng tiếp cận giúp nhận diện vướng mắc ngay từ khi thiết kế chính sách. Khi đồng bào có điều kiện phản ánh nhu cầu, cơ quan soạn thảo sẽ có thêm căn cứ cân nhắc đối tượng, thủ tục và nguồn lực.
Nhìn từ các nhóm kiến nghị, yêu cầu đặt ra là kết nối chặt chẽ giữa thiết kế và thực thi. Hỗ trợ cần đúng người, có kinh phí, có cơ quan chịu trách nhiệm và có cách kiểm chứng kết quả. Giá trị của việc hoàn thiện chính sách cuối cùng phải được thể hiện ở khả năng cải thiện đời sống, bảo vệ quyền lợi và mở rộng cơ hội phát triển cho đồng bào.
