Cô gái Mạ kể chuyện về bản làng bằng trải nghiệm và niềm tự hào

 Giữ gìn văn hóa truyền thống 

Với chị Ngọc Hương, ấp 4 Tà Lài không chỉ là quê hương, mà còn là miền ký ức sống động với âm vang cồng chiêng, nhịp múa, tiếng dệt và những câu chuyện bên bếp lửa từ bà, từ mẹ - nơi nuôi dưỡng tình yêu nguyên sơ với văn hóa của đồng bào Mạ.

Vốn sinh ra trong gia đình nhiều đời dệt thổ cẩm, Ka’ Thị Ngọc Hương lớn lên cùng tiếng thoi đưa và ký ức về những gam màu đen, trắng, xanh, đỏ, nâu, vàng - những yếu tố tạo nên “hồn cốt” của nghề dệt. 

Từ những ngày theo mẹ bán quà lưu niệm làm từ thổ cẩm cho du khách, chị Ngọc Hương đã tự học tiếng Anh để giao tiếp, rồi dần trở thành một hướng dẫn viên - người kể chuyện về bản làng bằng chính trải nghiệm và niềm tự hào của mình.

Vì vậy, chị luôn đau đáu nỗi trăn trở trước nguy cơ mai một văn hóa nơi quê nhà, năm 2014, chị Ngọc Hương bắt tay vận động bà con khôi phục đội cồng chiêng của làng với 10 thành viên. Đồng thời, chị vận động và duy trì các sinh hoạt văn hóa, trực tiếp quản lý nhóm dệt thổ cẩm.

Năm 2015, khi Dự án Tà Lài Longhouse mô hình du lịch cộng đồng gắn với bảo tồn văn hóa do WWF khởi xướng, với nguồn tài trợ từ Cơ quan Phát triển Quốc tế Đan Mạch được triển khai tại vùng đệm Vườn quốc gia Cát Tiên, chị Hương tham gia với vai trò quản lý, giám sát. Ở vị trí này, chị trở thành cầu nối giữa bảo tồn và phát triển - cùng cộng đồng giữ rừng, giữ truyền thống văn hóa, đồng thời mở ra sinh kế mới từ du lịch.

“Tham gia dự án, tôi càng quyết tâm hơn trong việc giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống. Vì vậy, tôi tập trung khôi phục văn hóa cồng chiêng, nghề dệt truyền thống, vừa để giữ gìn bản sắc, vừa tạo thêm thu nhập cho bà con,” chị Ngọc Hương chia sẻ.

Từ thực tế đời sống, chị Hương nhận thấy nhiều phụ nữ trong làng tuy có tay nghề dệt thổ cẩm, nhưng đầu ra cho sản phẩm vẫn chưa ổn định. Năm 2016, chị Ngọc Hương đã chủ động kết nối với các đơn vị du lịch và tổ chức tìm đầu ra cho sản phẩm. 

Đưa văn hóa trở thành nguồn lực trong cộng đồng

Không dừng lại ở bảo tồn, chị Ngọc Hương còn chủ động đưa văn hóa vào phát triển du lịch cộng đồng. Hiện, chị là hướng dẫn viên tại điểm du lịch làng Tà Lài, trực tiếp kể cho du khách những câu chuyện về đời sống, phong tục, tri thức của người Mạ. Với chị, mỗi du khách không chỉ là người tham quan, mà còn là “cầu nối” lan tỏa văn hóa.

Nhận thấy vai trò của ngoại ngữ trong việc mở rộng cơ hội, từ năm 2021, chị Ngọc Hương mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em người Mạ và Xtiêng trong làng. Lớp học đặc biệt này không chỉ dạy ngôn ngữ, mà còn lồng ghép truyền dạy dân ca, nhạc cụ truyền thống và kiến thức về bảo vệ, phát triển rừng.

Năm 2022, chị Ka’ Thị Ngọc Hương nghỉ việc tại Tà Lài Longhouse để dành toàn bộ thời gian đồng hành cùng với cộng đồng người Mạ. Từ đó đến nay, chị chủ động xây dựng và quản lý các hoạt động cộng đồng như duy trì lớp học tiếng Anh, tổ chức đội nhóm biểu diễn múa hát, cồng chiêng truyền thống. Đồng thời vận động các thành viên tham gia phát triển du lịch theo hướng bền vững.

Những nỗ lực ấy đã mang lại nhiều kết quả đáng ghi nhận. Năm 2024, đội cồng chiêng làng Tà Lài đạt nhiều giải tại Ngày hội Văn hóa - Thể thao các DTTS tỉnh Đồng Nai. Năm 2025, chị đã đồng hành cùng Bảo tàng Phụ nữ Nam Bộ dựng lại phim về nghề dệt thổ cẩm của phụ nữ Mạ và được sở Văn hóa và Thể thao TP. Hồ Chí Minh trao tặng danh hiệu “Nghệ nhân có nhiều đóng góp trong công tác phối hợp, hỗ trợ các hoạt động chuyên môn về Nghề dệt truyền thống của phụ nữ dân tộc Mạ ở xã Tà Lài, tỉnh Đồng Nai”.

Đặc biệt,  tháng 10/2025 chị Ngọc Hương được lựa chọn đại diện phụ nữ DTTS Việt Nam tham dự Đại hội Bảo tồn Thiên nhiên Thế giới tại Abu Dhabi và có bài chia sẻ về tri thức bản địa của người Mạ. “Đó là cơ hội để tôi mang tiếng nói của cộng đồng mình ra thế giới, để mọi người hiểu hơn về giá trị của văn hóa DTTS”, chị Ngọc Hương chia sẻ.

Không chỉ dừng ở văn hóa, chị Hương còn tích cực tham gia các hoạt động xã hội, kết nối nguồn lực hỗ trợ học sinh nghèo, tuyên truyền bảo vệ động vật hoang dã và đồng hành cùng các nghiên cứu về văn hóa, du lịch cộng đồng.

Với Ka’ Thị Ngọc Hương, niềm vui lớn nhất của chị, là khi thấy bà con trong làng có thể sống được bằng chính nghề truyền thống và làm du lịch. Như vậy,  chị mới tin rằng mình đã đi đúng hướng. Khi văn hóa được trân trọng và tổ chức bài bản thì văn hóa không chỉ là di sản, mà còn trở thành nguồn lực giúp cộng đồng vươn lên, thoát nghèo.