Cột kinh Phật nặng 4,5 tấn, lưu dấu bút tích từ thời vua Lê Đại Hành
Cột kinh Phật bằng đá xanh nguyên khối, nặng 4,5 tấn, được vua Lê Đại Hành cho dựng cách đây hơn 1.000 năm, hiện đang được lưu giữ tại chùa Nhất Trụ (chùa Một Cột).
Nằm trong quần thể di tích Cố đô Hoa Lư, phường Tây Hoa Lư (Ninh Bình), ngôi chùa cổ được xây dựng từ thế kỷ X.
Chùa mang tên Nhất Trụ (hay chùa Một Cột) vì trước sân có một cột kinh Phật (Kinh Lăng Nghiêm) làm bằng đá xanh nguyên khối.

Theo ghi chép, cột kinh Phật ở chùa Nhất Trụ được vua Lê Đại Hành (941-1005) cho dựng năm 995. Trên thân cột còn ghi dòng chữ: “Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế đã tạo” (Hoàng đế Thăng Bình tức vua Lê Hoàn).
Trên các mặt thân trụ có khắc lạc khoản, Kinh Lăng Nghiêm và một số bài kệ ngợi ca công đức, trí tuệ của Đức Phật; cầu quốc thái dân an, triều đình vững mạnh; đồng thời thể hiện niềm tin sâu sắc vào Phật pháp.

Theo các nhà nghiên cứu, bao quanh đế cột là một vòng cánh sen gồm 22 cánh đơn, đường kính 107cm, mỗi cánh dài 15 - 17cm, rộng 10,5 - 13cm.
Đây là những cánh sen xuất hiện sớm nhất trong nghệ thuật điêu khắc Việt Nam và được xem là khởi nguồn cho nhiều trang trí cánh sen trong kiến trúc thời Lý - Trần.
Cột kinh Phật được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2015. Cột cao 4,16m, nặng 4,5 tấn, có mặt cắt 8 cạnh (bát giác).
Toàn bộ cột gồm 6 bộ phận bằng đá, lắp ghép với nhau bằng ngõng (khớp nối thủ công) và dựng thẳng đứng trên nền đất, gồm: tảng vuông, đế tròn, thân bát giác, thớt bát giác, đấu bát giác và đỉnh hoa sen.

Thân cột hình bát giác làm bằng đá xanh nguyên khối, dáng trên to dưới nhỏ, cao 2,37m.
Hai đầu thân cột đều có ngõng cắm vào đế và thớt bát giác. Tám mặt của thân bát giác được mài nhẵn, khắc khoảng 2.500 chữ Hán.
Trải qua hơn nghìn năm, nhiều nét chữ đã mờ khiến văn bản không còn đọc được nguyên vẹn; số chữ còn đọc và nhận diện được chỉ khoảng 1.200 chữ.

Tuy nhiên, dựa trên các tài liệu còn lưu giữ, giới nghiên cứu xác định nội dung văn tự gồm 3 phần: lạc khoản, kệ và kinh.
Phần lạc khoản và kệ có nội dung: “Đệ tử Thăng Bình Hoàng đế… Bát nhã tiền việt hải chi ba huề hương. Đại Thánh Minh Hoàng đế, Lê tổ thừa thiên mệnh đại định sơn hà thập lục niên lai…”.
Tạm dịch: Người theo đạo Phật là Thăng Bình Hoàng đế… Thuyền Bát nhã đi trước vượt sóng biển, mang kinh về bản hương; [kể từ khi] Đại Thánh Minh Hoàng đế - thủy tổ họ Lê - kế thừa mệnh trời, dẹp yên non sông, lên ngôi đến nay đã 16 năm…

Theo người dân địa phương, xưa kia cột kinh được đặt ngoài trời. Để hạn chế tác động của thời tiết lên hoa văn và chữ Hán trên thân đá, người ta đã xây lầu Nghinh Phong kiên cố với 16 cột gỗ lim bao bọc bên ngoài.
Lầu được làm theo kiến trúc mái cong truyền thống, tương tự nhiều đình, chùa cổ ở Việt Nam.
Cột kinh Phật là hiện vật độc bản, có cấu tạo độc đáo và họa tiết trang trí tinh xảo, kết tinh nghệ thuật chạm khắc chữ và chế tác đá của tiền nhân, mang giá trị lớn về lịch sử và văn hóa Phật giáo.

Được biết, từ khi được dựng đến nay, cột kinh vẫn nằm nguyên tại vị trí ban đầu. Đây là Bảo vật quốc gia đầu tiên của Ninh Bình (cũ).





