“Cứ cưa chân em đi, để thuốc cho người khác”
60 năm đã qua, lời dặn của nữ dân quân Nguyễn Thị Thi, khi ấy mới 16 tuổi, vẫn được nhắc lại như một ký ức không thể quên về những cô gái Lam Hạ.
Những nữ dân quân Lam Hạ trên trận địa
Những ngày cuối tháng 9, trở về Lam Hạ, nay thuộc phường Hà Nam, tỉnh Ninh Bình, chúng tôi tìm đến gia đình bà Bạch Thị Thân, 95 tuổi, chị dâu của hai nữ liệt sĩ Nguyễn Thị Thu và Nguyễn Thị Thi.
Nhắc về hai người em, bà Thân vẫn nhớ buổi sáng 1/10/1966, khi trận địa phòng không Lam Hạ hứng chịu một trận bom ác liệt.
Nguyễn Thị Thu, 18 tuổi, hy sinh ngay trên mâm pháo. Người em Nguyễn Thị Thi, 16 tuổi, bị thương nặng, một chân dập nát và được đồng đội cáng về bệnh xá.
“Trước lúc cáng đi, em Thi còn dặn các anh ở lại trận địa, tiếp tục bắn máy bay để trả thù cho đồng đội”, bà Thân kể.
Tại bệnh xá, các bác sĩ quyết định cưa chân để cứu cô gái trẻ. Trong lúc bị thương nặng, Thi vẫn nói: “Cứ cưa chân em đi, để thuốc cho người khác”.
Nhưng vết thương quá nặng. Khoảng 17h cùng ngày, cô gái 16 tuổi qua đời.
Bà Thân lần tay với miếng trầu, ánh mắt hướng về di ảnh hai người em. Bà kể, những năm chiến tranh, Thu và Thi vừa sản xuất, vừa tham gia trực chiến. Có hôm 9 - 10h đêm, hai chị em vẫn tranh thủ làm đồng, lấy rạ về lợp nhà.
Nguyễn Thị Thu khi ấy đã có người thương. Hai bên gia đình đã bỏ trầu, hẹn ngày cưới. Nhưng đám cưới chưa kịp diễn ra thì cô hy sinh.
Nhiều năm sau, mỗi dịp giỗ, Tết, mẹ của người con trai từng hẹn cưới Thu vẫn thắp hương tưởng nhớ cô.
Những cô gái trên trận địa
Theo bà Nguyễn Thị Tình, 88 tuổi, nguyên Trung đội trưởng đội nữ dân quân phòng không Lam Hạ, đơn vị khi ấy có 24 cô gái, phần lớn từ 16 - 22 tuổi.
Họ vừa sản xuất, vừa được bộ đội phòng không huấn luyện chiến đấu, thành thạo các vị trí trên mâm pháo 57 ly, 37 ly và súng 14,5 ly. Khi một người bị thương hoặc hy sinh, người khác lập tức thay vị trí.
“Những ngày máy bay Mỹ không đánh phá, chị em lại ra đồng, sửa cầu đường. Có khi làm xuyên đêm để tránh máy bay phát hiện”, bà Tình nhớ lại.
Trên trận địa, những cô gái ấy vẫn có những câu chuyện của tuổi trẻ. Họ kể cho nhau nghe chuyện gia đình, chuyện sau này đất nước hòa bình sẽ lập gia đình, rồi đàn hát cho nhau nghe.
Trong ký ức bà Tình, Đinh Thị Tâm đàn hay, biết thổi sáo và có giọng hát được mọi người yêu mến.
Nhưng những ước mơ bình dị ấy đã dừng lại giữa chiến tranh.
Ngày 1/10/1966, 6 nữ dân quân gồm Nguyễn Thị Thu, Nguyễn Thị Thi, Đinh Thị Tâm, Phạm Thị Tuyết, Phạm Thị Lan và Vũ Thị Phương hy sinh.
Ngày 9/10/1966, thêm 3 nữ dân quân Nguyễn Thị Thuận, Trần Thị Thẹp và Nguyễn Thị Oánh hy sinh. Đến ngày 7/7/1967, nữ dân quân Đặng Thị Chung hy sinh.
Mười cô gái, người trẻ nhất mới 16 tuổi, đã nằm lại khi tuổi đời còn rất trẻ.
Sau ngày đất nước thống nhất, những người còn sống lấy ngày 1/10 hằng năm làm ngày giỗ chung của 10 nữ dân quân Lam Hạ. Đó cũng là dịp đồng đội trở về, nhắc lại những năm tháng cùng chiến đấu trên trận địa năm xưa.
60 năm trôi qua, trận địa năm nào nay trở thành di tích lịch sử. Những người trực tiếp chiến đấu ngày ấy cũng đã ở tuổi xưa nay hiếm.
Nhưng câu chuyện về những cô gái Lam Hạ vẫn được kể lại.
Với bà Thân, đó là ký ức về hai người em gái chồng: Thu chưa kịp mặc áo cưới, Thi ra đi ở tuổi 16.
Còn với những người từng chiến đấu bên họ, đó là một thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh bên nhau.
Và giữa rất nhiều câu chuyện được nhắc lại sau 60 năm, lời của cô gái 16 tuổi trước lúc hy sinh vẫn còn nguyên sức nặng: “Cứ cưa chân em đi, để thuốc cho người khác”.
