Cụ ông 102 tuổi giữ kho báu lịch sử của ngôi chùa cổ ở Nghệ An
Ở tuổi 102, cụ Nguyễn Tú Châu vẫn miệt mài dịch kinh Phật, sắc phong chữ Hán và ghi chép lịch sử chùa Chợ Hến (Nghệ An). Trong khi những trang kinh cổ dần mục nát, ngôi chùa xuống cấp, cụ vẫn đau đáu nỗi lo ký ức của tiền nhân sẽ thất truyền.
Hơn một thế kỷ đời người, nặng lòng với di sản
Trong ngôi nhà cách chùa Chợ Hến (Hiến Phúc tự), xã Yên Trung, tỉnh Nghệ An không xa, cụ Nguyễn Tú Châu (102 tuổi) vẫn dành thời gian đọc sách cổ, dịch chữ Hán và ghi chép những câu chuyện lịch sử của quê hương.
Trên bàn của cụ là những tập tài liệu ngả màu, bản dịch kinh Phật và cuốn sổ ghi chép về ngôi chùa cổ. Đó là thành quả của nhiều thập kỷ cụ cần mẫn tìm hiểu, dịch thuật, lưu giữ những tư liệu mà theo cụ, nếu không được bảo tồn sẽ có ngày thất truyền.
Mở chiếc tủ gỗ, cụ Châu lấy ra hai ống đựng sơn đỏ, cẩn thận rút từng đạo sắc phong cuộn tròn bên trong. Đôi bàn tay đã đi qua hơn một thế kỷ nâng niu những tờ giấy cũ.
“Những thứ này quý lắm. Ở chùa nhiều mối mọt, tôi mang về cất giữ. Mất đi rồi thì không gì lấy lại được nữa”, cụ nói.
Bên cạnh những đạo sắc phong là giấy chứng nhận chùa Chợ Hến được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 1999, cùng nhiều bản kinh Phật chữ Hán đã được cụ dịch sang tiếng Việt, biên soạn và in thành sách.
Một số sắc phong vẫn được bảo quản khá nguyên vẹn, nhưng nhiều cuốn kinh cổ đã bị mối mọt ăn gần hết, đứng trước nguy cơ hư hỏng không thể phục hồi.
Sinh năm 1924, cụ Châu lớn lên dưới chân núi có ngôi chùa cổ. Từ nhỏ, cụ được học chữ Hán, sau đó tiếp tục học tiếng Pháp và chữ Quốc ngữ. Nhờ vốn kiến thức ấy, cụ có thể đọc, dịch những sắc phong, kinh sách và tài liệu cổ mà không nhiều người trong vùng còn hiểu được.
Năm 1946, cụ tham gia ban kiểm phiếu cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, sau đó làm công tác thuế, địa chính tại địa phương. Dù trải qua nhiều công việc, cụ vẫn dành tâm sức tìm hiểu lịch sử, văn hóa quê hương, đặc biệt là những tư liệu liên quan đến chùa Chợ Hến.
Những bản kinh chữ Hán được cụ dịch từng trang, ban đầu viết tay, sau đó đánh máy, biên soạn thành sách. Lịch sử hình thành ngôi chùa, những lần trùng tu, nguồn gốc các pho tượng, câu đối và sắc phong cũng được cụ ghi chép cẩn thận.
Với cụ Châu, dịch những trang tư liệu cổ không đơn thuần là chuyển từ chữ Hán sang tiếng Việt, mà còn là cách gìn giữ ký ức của tiền nhân, giúp thế hệ hôm nay hiểu hơn về lịch sử quê hương.
Ông Trần Ngọc Hưởng, thành viên quản lý di tích, cho biết dù tuổi đã cao, mỗi dịp lễ trọng, cụ Châu vẫn nhờ con cháu đưa đến chùa. Cụ tham gia lau dọn ban thờ, kiểm tra hiện vật và kể những câu chuyện về ngôi chùa cho lớp trẻ.
“Cụ ấy nhớ rất rõ từng pho tượng, từng câu đối, từng sự tích của chùa”, ông Hưởng chia sẻ.
Ở tuổi 102, cụ Châu vẫn là người lưu giữ nhiều tư liệu và ký ức về cổ tự Chợ Hến. Tuy nhiên, khi người am hiểu những tài liệu ấy đã ở tuổi bách niên, việc kiểm kê, bảo quản, số hóa và trao truyền cho thế hệ sau càng trở nên cấp thiết.
Ngôi chùa cổ xuống cấp, kinh sách bị mối mọt tàn phá
Theo những tư liệu được cụ Châu lưu giữ, chùa Chợ Hến có tên ban đầu là Phúc Sơn tự, được xây dựng khoảng thế kỷ XV trên núi, thuộc vùng Bùi Khổng xưa.
Đến giữa thế kỷ XVI, sau khi Tướng công Đinh Bạt Tụy cùng ba cha con ông Nguyễn Đăng Thụy lập công đánh giặc, giúp dân khai hoang, lập làng, mở chợ Hiến, chùa được tu sửa và đổi tên thành Hiến Phúc tự. Người dân địa phương quen gọi là chùa Chợ Hến.
Trải qua nhiều thế kỷ, ngôi chùa không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng mà còn gắn với những sự kiện lịch sử của địa phương.
Theo tư liệu về di tích, năm 1874, chùa là nơi hoạt động của nghĩa quân trong phong trào chống thực dân Pháp. Đến thời kỳ Cần Vương, nghĩa quân Ngô Quảng chọn nơi đây làm địa điểm đóng quân.
Trong cao trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930-1931, chùa là nơi treo cờ Đảng, đồng thời được sử dụng làm địa điểm hội họp bí mật của Đảng bộ huyện Hưng Nguyên trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945.
Với những giá trị lịch sử, văn hóa đó, chùa Chợ Hến được công nhận Di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh năm 1999.
Ngày nay, chùa vẫn là nơi sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng của người dân. Những dịp lễ hội không chỉ tưởng nhớ tiền nhân mà còn góp phần giáo dục truyền thống, nhắc nhở thế hệ trẻ về đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Vào tối thứ Bảy, Tổ Hiến Phúc tại chùa tổ chức các hoạt động thu hút thanh thiếu niên trong xã và vùng lân cận đến học giáo lý, tham gia thiện nguyện, bảo vệ môi trường và tìm hiểu văn hóa truyền thống.
Tuy nhiên, ngôi chùa cổ đang đối mặt với tình trạng xuống cấp đáng lo ngại.
Nhiều cấu kiện gỗ như rui, kèo bị mối mọt tàn phá. Một số vị trí xuất hiện lớp đất mùn do côn trùng gây hại. Trong khi đó, việc thiếu người trông coi thường xuyên cũng khiến công tác bảo vệ di tích gặp khó khăn.
Theo thông tin ghi nhận tại địa phương, kẻ gian từng hai lần đột nhập, phá két sắt, hòm công đức. Cuối tháng 10, cửa gỗ của chùa tiếp tục bị phá, hòm công đức bị cạy.
Không chỉ công trình kiến trúc, nhiều tư liệu quý về lịch sử ngôi chùa cũng đứng trước nguy cơ hư hỏng, thất lạc. Những bộ kinh cổ bị mối mọt ăn gần hết, trong khi nhiều sắc phong và bản dịch vẫn đang được cụ Châu lưu giữ tại nhà.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu sớm kiểm kê, bảo quản và số hóa các tài liệu cổ, đồng thời khảo sát mức độ xuống cấp để có phương án tu bổ di tích phù hợp, tránh làm mất những yếu tố nguyên gốc.
Ông Lê Công Thành, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Yên Trung, cho biết chùa Chợ Hến là di tích lịch sử, văn hóa tiêu biểu, đồng thời là địa chỉ giáo dục truyền thống của địa phương.
Xã định hướng bảo tồn, phát huy giá trị lịch sử, văn hóa và cảnh quan, từng bước đưa nơi đây trở thành điểm đến văn hóa tâm linh của Nghệ An.
Tuy nhiên, để thực hiện mục tiêu này, việc xử lý tình trạng xuống cấp, bảo vệ hiện vật và gìn giữ hệ thống tư liệu cổ cần có kế hoạch cụ thể cùng nguồn lực phù hợp.
Trước lúc chia tay, cụ Châu lại cẩn thận cuộn những đạo sắc phong, đặt vào ống đựng sơn đỏ rồi cất trong tủ gỗ.
Hơn một thế kỷ đời người, cụ vẫn đau đáu với những trang tư liệu đã nhuốm màu thời gian.
