Đánh thức "mỏ vàng" văn hóa vùng dân tộc thiểu số

Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị đặt ra một yêu cầu mang tính chiến lược: Văn hóa phải đi trước, soi đường và thấm vào từng quyết sách phát triển. Không chỉ là lĩnh vực bổ trợ, văn hóa được xác định là nền tảng, là động lực và là hệ điều tiết của phát triển, đặc biệt là ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) và miền núi - địa bàn giàu tài nguyên văn hóa nhưng đang là “lõi nghèo” của cả nước.

Vùng đồng bào DTTS và miền núi có 30.591 đơn vị hành chính cấp thôn, trong đó có 12.368 thôn đặc biệt khó khăn thuộc 32/34 tỉnh, thành phố. Toàn vùng hiện có khoảng 1.866 thôn chưa có đường ô tô đến trung tâm được cứng hóa, khoảng 34 nghìn hộ chưa được sử dụng điện lưới quốc gia và các nguồn điện khác phù hợp (Báo cáo 3286/BC-BDTTG ngày 31/12/2025 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo).

Ngoài ra, cả nước hiện có 331.002 hộ nghèo người DTTS, chiếm hơn 69,9% tổng số hộ nghèo toàn quốc. Những con số đó cho thấy đây là địa bàn tập trung những “điểm nghẽn” căn cơ nhất về sinh kế, hạ tầng và khả năng tiếp cận dịch vụ xã hội.

Nhưng ở một góc độ khác, vùng đất còn nhiều khó khăn ấy lại đang nắm giữ “mỏ vàng” di sản văn hóa phong phú, đa dạng, từ các di tích, kiến trúc truyền thống, trang phục, nhạc cụ… đến tri thức bản địa, phong tục, lễ hội, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian của đồng bào các dân tộc… được gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Không chỉ những dân tộc có dân số đông (Thái, Tày, Mông, Mường, Khmer…) mà với 5 dân tộc đặc biệt ít người (Brâu, Ơ Đu, Rơ Măm, Si La, Pu Péo) cũng có bản sắc độc đáo. Như dân tộc Rơ Măm - dân số chưa đến 700 người, sinh sống tập trung duy nhất tại làng Le, xã Mô Rai (Quảng Ngãi), đang gìn giữ nhiều lễ hội: Lễ cưới, Lễ bỏ mả, Lễ mừng nhà rông mới, Lễ Mở cửa kho lúa…

Còn đầu nguồn sông Đà, ở 2 bản Seo Hai, Xì Thâu Chải thuộc xã Bum Tở (Lai Châu) đồng bào dân tộc Si La vẫn lặng lẽ trao truyền điệu múa tra hạt, múa giã gạo, múa gùi… Cùng với đó, đồng bào đang duy trì thực hành nhiều nghi lễ gắn với thiên nhiên và đời sống: Lễ cúng bản trước mùa vụ, Tết Ô Xị Chờp.

Những “hạt ngọc” đó đã làm đa dạng thêm bức tranh đầy màu sắc văn hóa, trở thành lợi thế cạnh tranh riêng có của vùng đồng bào DTTS và miền núi. Chưa mạnh về hạ tầng và nguồn lực thì văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ là “nguồn vốn” khác biệt, mở ra hướng đi đầy triển vọng để mục tiêu “miền núi tiến kịp miền xuôi” không còn là lý thuyết.

Những “hạt ngọc” đó đã làm đa dạng thêm bức tranh đầy màu sắc văn hóa, trở thành lợi thế cạnh tranh riêng có của vùng đồng bào DTTS và miền núi. Chưa mạnh về hạ tầng và nguồn lực thì văn hóa được tích lũy qua nhiều thế hệ là “nguồn vốn” khác biệt, mở ra hướng đi đầy triển vọng để mục tiêu “miền núi tiến kịp miền xuôi” không còn là lý thuyết.

“Văn hoá phải đi trước soi đường, thấm vào từng quyết sách phát triển, đề cao giá trị nhân văn, chuẩn mực đạo đức xã hội. Xây dựng và phát triển văn hoá phải thực sự trở thành nền tảng vững chắc, sức mạnh nội sinh của dân tộc và hệ điều tiết cho phát triển nhanh, bền vững đất nước…” .

(Trích Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam)

Từ gìn giữ di sản đến trao nguồn lực phát triển

“Nguồn vốn” khác biệt ấy đã và đang được nhiều địa phương miền núi chú trọng gìn giữ, đồng thời khai thác phù hợp để tạo sinh kế cho người dân. Nhiều bản làng một thời hẻo lánh nay đã trở thành điểm sáng trên bản đồ du lịch cả trong và ngoài nước.

Thôn Lô Lô Chải, xã Lũng Cú cách phường Hà Giang (Tuyên Quang) 154 km, nơi sinh sống của 120 hộ, chủ yếu là đồng bào dân tộc Lô Lô. Toàn thôn có 56 hộ làm du lịch cộng đồng, với thu nhập bình quân 16 - 20 triệu đồng/tháng - con số mà nhiều gia đình ở đồng bằng chưa đạt được.

Từ một bản vùng biên heo hút, tỷ lệ nghèo cao (năm 2018 trên 51%), cuối năm 2025, thôn Lô Lô Chải chỉ còn 4 hộ nghèo, 4 hộ cận nghèo. Lô Lô Chải đã trở thành niềm tự hào của Việt Nam khi được Tổ chức Du lịch Liên hợp quốc công nhận là “Làng du lịch tốt nhất thế giới năm 2025”, cùng với làng du lịch cộng đồng Quỳnh Sơn của xã Bắc Sơn (Lạng Sơn).

Theo ông Ma Doãn Khánh - Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú, bản sắc văn hóa độc đáo chính là “tài sản bảo đảm” để người dân thôn Lô Lô Chải khởi nghiệp thành công. Nhà trình tường, ẩm thực bản địa, nghề thủ công truyền thống, văn hóa nông nghiệp truyền thống… gom lại trong mô hình homestay đã phát triển sinh kế tại chỗ cho đồng bào.

Nhưng để “kích hoạt” tài nguyên văn hóa không thể thiếu dòng vốn dẫn dắt từ các chính sách của Nhà nước. Ngoài đầu tư đường, điện, nước sạch… chính quyền địa phương đã “tiếp lửa” cho nỗ lực của người dân thôn Lô Lô Chải bằng những việc làm rất thiết thực.

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Lũng Cú Ma Doãn Khánh, đồng hành cùng người dân, xã đã quy hoạch cảnh quan, mở lớp tập huấn kỹ năng, tiếng Anh giao tiếp, bảo vệ môi trường... giúp người dân làm du lịch chuyên nghiệp mà vẫn giữ được bản sắc.

Để Lô Lô Chải phát triển du lịch bền vững, xã Lũng Cú chuẩn bị đầu tư hệ thống thoát nước thải và lát đá đường nội thôn, trong đó mặt đường sẽ dùng họa tiết lấy cảm hứng từ trang phục người Lô Lô, tạo điểm nhấn cảnh quan, mang bản sắc văn hóa bản địa. Dự án sẽ hoàn thành trước mùa Đông năm 2026 - mùa cao điểm du lịch ở Lô Lô Chải.

Văn hóa phải thấm vào từng quyết sách phát triển

Theo ước tính, cả nước hiện có khoảng 300 làng du lịch cộng đồng và khoảng 5.000 Homestay. Tương tự Lô Lô Chải, nhiều mô hình đã và đang khai thác tài nguyên văn hóa, hướng tới mục tiêu “kép”: Vừa bảo tồn nguyên dạng bản sắc truyền thống, vừa tạo sinh kế cho người dân.

Thời gian qua, nhiều cơ chế, chính sách đã được ban hành và triển khai đồng bộ, từ đầu tư thiết chế văn hóa, hỗ trợ bảo tồn di sản, phục dựng lễ hội truyền thống đến phát triển du lịch cộng đồng gắn với sinh kế bền vững. Tuy nhiên, quá trình thực thi chính sách còn không ít hạn chế.

Trong Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 7/1/2026, Bộ Chính trị đánh giá, mặc dù đã được tăng cường nhưng đầu tư cho văn hoá vẫn còn thấp và dàn trải, nguồn lực chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước. Một số di sản văn hóa vật thể, phi vật thể xuống cấp, mai một chưa được khắc phục triệt để.

Theo Gs.Ts. Nguyễn Chí Bền - nguyên Viện trưởng Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, trong công tác bảo tồn văn hóa, nhất là văn hóa phi vật thể, chính sách đối với nghệ nhân chưa trọn vẹn. Trong khi đây là nhân tố quyết định đến việc gìn giữ và trao truyền văn hóa.

Giai đoạn 2021 - 2025, theo Báo cáo 812/BC-BDTTG ngày 31/3/2026 của Bộ Dân tộc và Tôn giáo, cả nước có 43 người DTTS được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân và 758 người được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Tuy nhiên, chính sách mới dừng lại ở mức tôn vinh, chưa có cơ chế hỗ trợ tương xứng để họ duy trì và truyền dạy di sản.

Những “điểm nghẽn” này được chỉ rõ và định hướng cụ thể trong Nghị quyết 80-NQ/TW. Xác định đầu tư cho văn hóa là đầu tư cho phát triển bền vững đất nước, cho tương lai của dân tộc, Nghị quyết yêu cầu bố trí tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước hằng năm cho văn hoá và tăng dần theo yêu cầu thực tiễn, đồng thời có chính sách đãi ngộ xứng đáng với nghệ nhân.

Trong chuyên đề về những vấn đề mới, cốt lõi trong Nghị quyết 80-NQ/TW trình bày tại Hội nghị toàn quốc nghiên cứu, học tập, quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết 79-NQ/TW và Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị diễn ra ngày 25/2/2026, Trưởng ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Trịnh Văn Quyết khẳng định, các nghị quyết trước không trực tiếp xác định chỉ tiêu mà giao cho Nhà nước.

Ông cho biết, những năm qua, Nhà nước quyết định 1,8%, nhưng trên thực tế hầu như chưa đạt tới, năm cao mới đạt trên 1,7%. Nghị quyết 80-NQ/TW khẳng định “tối thiểu 2%” và còn định hướng tăng dần theo yêu cầu thực tiễn” là một đột phá lớn, chưa từng có đối với đầu tư cho văn hóa.

Với định hướng đó, Nghị quyết 80-NQ/TW đang mở ra cơ hội phát triển mới cho vùng đồng bào DTTS từ tài nguyên văn hóa. Không dừng lại ở việc tăng đầu tư hay hoàn thiện chính sách, Nghị quyết yêu cầu đổi mới tư duy phát triển: Đưa văn hóa thấm sâu vào từng quy hoạch, từng chương trình, từng dự án và từng quyết sách đối với vùng đồng bào DTTS.

Khi văn hóa thực sự đi trước một bước, trở thành nguồn lực nội sinh và hệ điều tiết của phát triển, thì mục tiêu “miền núi tiến kịp miền xuôi”, không còn hộ nghèo, không còn thôn đặc biệt khó khăn sẽ không chỉ là khát vọng, mà là kết quả có thể đạt được trên một con đường phát triển đúng hướng.