Đạo giáo tại Việt Nam: Từng có 21 đạo quán, vì sao nay dần thưa bóng?
Đạo giáo tại Việt Nam từng có hệ thống đạo quán, thần linh, kinh điển và hệ thống quan lại phụ trách. Riêng vùng châu thổ Bắc Bộ đã ghi nhận 21 cơ sở đạo quán. Thế nhưng hiện giờ, dấu ấn của Đạo giáo đã thay đổi. Điều gì đã xảy ra?
Độc đáo cách người Việt tiếp nhận Đạo giáo
Theo các nhà nghiên cứu, Đạo giáo vào Việt Nam khoảng thế kỷ II, theo những dòng di dân, chạy nạn và cả hành trình “cầu tiên”. Vùng Giao Châu, Giao Chỉ từng là nơi các đạo sĩ tìm đến khi Đạo giáo gặp những biến động tại Trung Quốc.
Pho tượng đồng đen thờ Huyền Thiên Trấn Vũ tại đền Quán Thánh (Hà Nội) - một di tích gắn bó với văn hóa Đạo giáo từ hơn 1 nghìn năm nay. Ảnh: Hiệp hội Đạo giáo Việt Nam
Dấu vết của Đạo giáo không chỉ nằm trong những câu chuyện truyền thuyết. Một nghiên cứu dựa trên tư liệu Hán Nôm cho thấy, sau 1.000 năm Bắc thuộc, vùng châu thổ Bắc Bộ đã có tới 21 cơ sở đạo quán. Đến thời Lý - Trần, Tam Thanh, Tứ Ngự, Lôi Công là những hệ thống thần được nhắc đến nhiều.
Việt Nam cũng từng hình thành bộ máy quản lý liên quan đến Đạo giáo, với những đặc điểm riêng.
Một điều đáng chú ý là cách người Việt tiếp nhận Đạo giáo.
Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền (Viện Văn học Việt Nam) cho rằng, "Đạo giáo Việt Nam rất phức tạp, bởi không chỉ có Đạo giáo của người Việt mà còn có hệ thống Đạo giáo của người Dao, người Cao Lan. Hai đặc điểm nổi bật trong Đạo giáo của người Việt là tính chọn lọc và tính dung hợp mạnh mẽ".
Hệ thống thần linh phong phú của Đạo giáo không được tiếp nhận nguyên vẹn mà được lựa chọn theo nhu cầu tín ngưỡng cụ thể của cộng đồng. “Người Việt chủ yếu tập trung vào Tam Thanh, Tứ Ngự và Lôi Công. Những vị thần khác ít được chú ý hơn”, bà Hiền nói.
Đạo giáo khi đến Việt Nam không đơn thuần là sự “du nhập”, mà còn trải qua quá trình biến đổi nội sinh.
Sự dung hợp còn thể hiện ở việc Đạo giáo có thể kết hợp với tín ngưỡng dân gian, Đạo Mẫu và những hình thức thực hành riêng. Đặc biệt, trong quá trình Việt hóa, hệ thống thần linh cũng xuất hiện những nhân vật bản địa như Phạm Hồng Sơn Chân Nhân, thậm chí Lê Thánh Tông cũng được coi là một vị thần Đạo giáo.
Một ví dụ khác là Bích Câu đạo quán. Thế kỷ XVIII, nơi đây từng là một trung tâm văn hóa lớn, nằm gần Văn Miếu, thu hút nhiều học giả, trí thức. Người đến đây không chỉ có Nho sĩ mà còn có cả những người theo Phật giáo. Ranh giới giữa các hệ tư tưởng vì thế không phải lúc nào cũng rạch ròi.
Đạo giáo không phải một dòng tư tưởng “vắng bóng”
Nhiều người đặt câu hỏi: Nếu Đạo giáo từng tồn tại một thời gian dài ở Việt Nam, tại sao những dấu tích Đạo giáo lớn lại không còn nhiều?
Không một tư tưởng nào khi vào Việt Nam còn giữ nguyên dạng ban đầu, mà đều có sự biến đổi để thích nghi và trở thành một phần của đời sống văn hóa bản địa.
Nhà nghiên cứu Quách Thị Thu Hiền
Theo bà Hiền, không nên chỉ nhìn vào Hà Nội để trả lời câu hỏi này. Hãy nhìn rộng hơn: Ở Hoa Lư có Động Thiên Tôn, thờ Thánh từ rất sớm; Thông Thánh Quán tại Bạch Hạc được xây dựng từ đời Đường; hệ thống thờ Văn Xương Đế Quân cũng từng hiện diện ở nhiều nơi.
Điểm cốt lõi, theo bà Hiền, nằm ở đặc điểm của xã hội Việt Nam trước thế kỷ X: chưa có một tư tưởng hay tôn giáo chủ lưu hoàn toàn chi phối đời sống tinh thần. Vì thế, người Việt có khả năng tiếp nhận nhiều hệ tư tưởng khác nhau nếu thấy phù hợp với nhu cầu tín ngưỡng và có thể dung hợp với tín ngưỡng bản địa.
Thạc sĩ Nguyễn Đình Hưng (Viện Triết học) đồng quan điểm với bà Hiền rằng không nên đánh giá sự hiện diện của Đạo giáo chỉ qua những dấu tích còn lại.
Sử liệu cho thấy từ thế kỷ X đã có đạo sĩ Trung Quốc sang Việt Nam, có cơ quan quản lý đạo đoàn. Khảo cổ học cũng phát hiện những dấu tích liên quan đến việc thờ Huyền Thiên tại Động Thiên Tôn; Đền Sái ở ngoại thành Hà Nội cũng thờ Đức Thánh Huyền Thiên Trấn Vũ, trước đây được cho là xây từ đời Lê, nay có dấu tích cho thấy có thể đã tồn tại từ thời Trần.
Những bằng chứng ấy cho thấy Đạo giáo từng hiện diện sâu sắc trong đời sống tinh thần Việt Nam.
Tiến sĩ Phạm Văn Hưng (Nhà xuất bản Giáo dục) cũng cho rằng người Việt có xu hướng tiếp nhận Đạo giáo theo cách “vừa phải”: Không nhất thiết phải lựa chọn tuyệt đối giữa Phật, Đạo và Nho, thậm chí có thể cùng thờ cả ba.
Cách tiếp nhận ấy giúp giảm sự đối đầu về tín ngưỡng. Nhưng mặt khác, nó cũng khiến các dòng tư tưởng khó phát triển thành những tông phái độc lập, chặt chẽ.
Đạo giáo tại Việt Nam có thể không phát triển thành một hệ thống tôn giáo nổi trội như Phật giáo, nhưng đã tồn tại lâu dài, len vào đời sống văn hóa và tín ngưỡng theo một cách mềm mại hơn.
Có lẽ chính khả năng chọn lọc, dung hợp và biến đổi đã khiến Đạo giáo tại Việt Nam trở thành một câu chuyện đặc biệt.
Không đứng hoàn toàn bên ngoài đời sống văn hóa Việt, cũng không giữ nguyên hình hài ban đầu, Đạo giáo dường như đã “nhập gia” bằng cách biến đổi chính mình để trở thành một phần của đời sống tinh thần người Việt.
.jpg)
