Dẻo thơm cốm nếp Tan Lả
Những ngày này, hàng nghìn hộ dân trên địa bàn xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai đang bước vào vụ làm cốm. Hương cốm mới thơm ngào ngạt trên các xóm, bản.
Những hạt cốm mang tinh túy của trời đất
Gạo nếp Tú Lệ, theo tiếng Thái là nếp Tan Lả, lâu nay nổi tiếng khắp vùng bởi sự thơm ngon. Với khí hậu quanh năm mát mẻ, đất đai màu mỡ, nguồn nước tưới tiêu trong vắt được lấy từ đỉnh đèo Khau Phạ, hạt gạo nếp Tú Lệ trở nên dẻo thơm ít đâu sánh bằng.
Nói những hạt nếp là “’tinh túy” của trời đất là thế.
Trong các sản vật được làm từ hạt nếp Tú Lệ có cốm Tú Lệ - đặc sản tinh tuý nhất.
Ở Tú Lệ, đồng bào Thái vẫn giữ được cách làm cốm thủ công. Mùi thơm của nếp non thanh ngọt hoà quyện vào mùi cây cỏ, mùi rơm rạ và không khí trong lành, mát mẻ để lại nhiều ấn tượng trong lòng du khách.
Gia đình chị Lò Thị Thanh đã làm nghề cốm từ hàng chục năm nay. Với chị Thanh, làm cốm không chỉ có thêm một sản phẩm từ cây lúa mà còn là gìn giữ một nghề truyền thống.
Ngay từ sáng sớm, khi những hạt sương còn đọng trên lá, chị Thanh cùng các thành viên trong gia đình đã ra đồng lựa chọn những bông lúa nếp non, hạt vừa ngậm sữa để làm cốm.
Lúa sau khi gặt được đưa về chế biến ngay trong ngày để giữ màu xanh, độ dẻo và hương thơm tự nhiên.
Theo chị Thanh, khi gặt lúa, phải lựa những bông chín đúng độ thì cốm mới dẻo, ngon. Sau đó là công đoạn tuốt, đãi qua nước và cho vào rang.
"Công đoạn rang cốm là quan trọng nhất. Bếp lò rang cốm phải dùng củi. Quan trọng là người rang phải đảo đều trong lửa nhỏ, sao cho hạt lúa nóng đều để hạt chín tới, không bị cháy hoặc quá khô. Khi hạt thóc bắt đầu nứt, hương thơm của nếp lan tỏa, cốm được để nguội rồi đem đi giã. Sau đó, thóc được sàng, sảy để loại bỏ trấu và tiếp tục giã cho đến khi hạt cốm đạt độ mềm dẻo, xanh non và sạch vỏ”, chị Thanh chia sẻ.
Cả nghìn hộ giữ nghề truyền thống
Nghề làm cốm ở Tú Lệ có hai vụ chính, gồm vụ trái mùa vào tháng 5 và tháng 6; vụ chính kéo dài từ tháng 8 đến đầu tháng 10. Trong đó, vụ cốm mùa Thu là thời điểm người dân tập trung sản xuất, làm ra những mẻ cốm thơm ngon, mang hương vị đặc trưng nhất của vùng đất Tú Lệ.
Theo thống kê, địa phương hiện có 1.020 hộ làm cốm, chiếm gần 40% tổng số hộ dân của xã.
Ảnh: Trọng Bảo
Vào chính vụ, trung bình mỗi hộ sản xuất khoảng 20 kg cốm mỗi ngày với giá bán bình quân khoảng 140.000 đồng/kg.
Từ một sản phẩm được đồng bào Thái làm ra để cúng ông bà tổ tiên và ăn cho vui, đến nay, cốm Tú Lệ đã trở thành đặc sản được du khách gần xa ưa chuộng. Không chỉ vậy, được tận mắt dõi theo các công đoạn làm cốm cũng là một trải nghiệm khó quên…
“Cốm Tú Lệ có hương vị rất riêng, bà con vẫn giữ cách làm cốm hoàn toàn thủ công… Chính sự mộc mạc, nguyên bản ấy đã tạo nên sức hấp dẫn của đặc sản vùng cao. Thưởng thức mỗi hạt cốm Tú Lệ với tôi không chỉ là trải nghiệm ẩm thực mà còn cảm nhận sự tinh tế trong văn hóa và nghề truyền thống của đồng bào Thái nơi đây”, chị Nguyễn Diệu Linh, du khách đến từ Hà Nội cho biết.
Năm 2024, sản phẩm cốm nếp Tan Cao Phạ (cũ) được công nhận đạt chuẩn OCOP 3 sao. Đây là sản phẩm đặc trưng gắn với vùng trồng lúa nếp Tan tại khu vực Cao Phạ, nay thuộc xã Tú Lệ, tỉnh Lào Cai.
Theo thống kê của xã Tú Lệ, hiện diện tích trồng lúa nếp của xã đạt hơn 300 ha, năng suất ước khoảng 5 tấn/ha. Cùng với sản phẩm cốm thì gạo nếp Tú Lệ cũng đã và đang là một sản phẩm được người tiêu dùng ưa chuộng.
