Di sản đang vượt không gian đền, phủ
Sau 10 năm được UNESCO ghi danh, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ ở Lạng Sơn đã vượt khỏi không gian đền, phủ hiện diện trong đời sống hôm nay, từ diễn xướng, trao truyền cho thế hệ trẻ đến kết nối với du lịch Công viên địa chất toàn cầu.
Thực hành tín ngưỡng đến gần với đời sống đương đại
Tiếng chầu văn vang lên giữa không gian văn hóa đường Hùng Vương, phường Lương Văn Tri, Lạng Sơn. Những giá đồng được tái hiện trước công chúng, đưa một thực hành tín ngưỡng vốn gắn với đền, phủ đến gần hơn với đời sống đương đại.
Đó cũng là cách Lạng Sơn đang làm để di sản không chỉ được lưu giữ, mà tiếp tục có đời sống mới.
Những năm gần đây, các chương trình giao lưu, liên hoan diễn xướng chầu văn được đưa vào chuỗi sự kiện văn hóa, lễ hội của tỉnh. Riêng hai năm 2024 và 2025, Liên hoan diễn xướng Chầu văn tỉnh Lạng Sơn mở rộng thu hút gần 100 nghệ nhân, thanh đồng trong và ngoài tỉnh.
Hiện, toàn tỉnh có hơn 100 nghệ nhân và người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, trong đó có 3 nghệ nhân được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân, Nghệ nhân Ưu tú; 8 tổ, nhóm, câu lạc bộ duy trì sinh hoạt thường xuyên và 51 người trong đội cung văn trực tiếp tham gia thực hành nghi lễ.
Với Nghệ nhân Ưu tú Thìn Thu Hương, giữ di sản không có nghĩa là chỉ giữ nguyên một nghi lễ.
“Điều quan trọng là phải hiểu được giá trị của tín ngưỡng, thực hành đúng với truyền thống và truyền lại cho lớp trẻ”, bà nói.
Theo bà Hương, phía sau những nghi lễ còn là đạo lý, cách ứng xử và lòng biết ơn đối với tiền nhân. Vì vậy, bà chủ động đưa các tiết mục diễn xướng hầu đồng đến những chương trình văn hóa của tỉnh, phường, Phố đi bộ Kỳ Lừa hay Không gian văn hóa đường Hùng Vương.
Sức hấp dẫn ấy cũng được cảm nhận từ những du khách lần đầu tìm hiểu về tín ngưỡng thờ Mẫu tại Lạng Sơn.
Có dịp trải nghiệm Không gian văn hóa đường Hùng Vương, chị Hoàng Thị Son, phường Xuân Đỉnh, TP. Hà Nội, thích thú khi được thưởng thức những tiết mục chầu văn trong không gian mở.
“Tôi đã đến đền Bắc Lệ, đền Chầu Năm, đền Mẫu. Mỗi nơi có một vẻ đẹp và câu chuyện riêng về tín ngưỡng thờ Mẫu. Đặc biệt, được xem chầu văn giữa không gian phố đi bộ khiến việc tiếp cận di sản trở nên gần gũi, dễ cảm nhận hơn”, chị Son nói.
Từ không gian đền, phủ, di sản bước ra giữa phố, đến gần công chúng bằng cách sinh động và dễ tiếp cận hơn. Qua âm nhạc, trang phục và nghi lễ, người trẻ không chỉ thưởng thức một tiết mục, mà còn có cơ hội khám phá những giá trị, bản sắc văn hóa phía sau di sản.
Theo ông Hoàng Văn Páo, Chủ tịch Hội Di sản Văn hóa tỉnh Lạng Sơn, sức sống của tín ngưỡng thờ Mẫu trước hết nằm ở những giá trị nhân văn: Tôn vinh hình tượng người mẹ, đề cao vai trò người phụ nữ, nhắc nhớ đạo lý uống nước nhớ nguồn và gửi gắm ước vọng về cuộc sống bình an, hạnh phúc.
Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là thực hành tâm linh, mà đang trở thành một phần ký ức văn hóa được cộng đồng tiếp tục kể lại theo những cách mới, để gần hơn với công chúng và thế hệ trẻ.
Hành trình kết nối di sản văn hóa xứ Lạng
Tín ngưỡng thờ Mẫu xuất hiện ở Lạng Sơn khoảng cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX. Hiện nay, trên địa bàn toàn tỉnh Lạng Sơn có hơn 100 di tích trực tiếp thờ Mẫu hoặc phối thờ (có ban thờ Mẫu).
Trong quá trình du nhập, tín ngưỡng này không đứng ngoài đời sống bản địa, mà liên tục giao lưu, tiếp biến với văn hóa dân gian miền núi. Qua thời gian, những lớp văn hóa ấy hòa quyện, tạo nên sắc thái riêng của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Xứ Lạng.
Tháng 12/2016, “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ đó, Lạng Sơn từng bước mở rộng cách bảo tồn, không chỉ giữ gìn các không gian thực hành truyền thống, mà còn đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng thông qua các hoạt động giới thiệu, quảng bá và trải nghiệm.
Hằng năm, Lạng Sơn tổ chức Liên hoan diễn xướng Chầu văn, vừa tôn vinh những giá trị nghệ thuật đặc sắc của loại hình này, vừa tạo không gian để các nghệ nhân giao lưu, trao truyền và lan tỏa di sản đến đông đảo công chúng.
Năm 2025, khi Công viên địa chất Lạng Sơn được UNESCO công nhận là Công viên địa chất (CVĐC) toàn cầu, tỉnh xây dựng 4 tuyến trải nghiệm, lấy hình tượng các vị Thánh Mẫu làm điểm dẫn.
Trong đó, tuyến 1 “Khám phá thế giới Thượng ngàn” gắn với sắc xanh của Mẫu Thượng Ngàn; tuyến 2 “Hành trình về miền thiên giới” mang sắc đỏ của Mẫu Liễu Hạnh; tuyến 3 “Cuộc sống dân dã nơi trần thế” gắn với màu đồng của Mẫu Địa; tuyến 4 “Đường đến thủy cung” mang sắc màu của Mẫu Thoải.
Cách kể này không chỉ phân chia hành trình theo địa lý, mà còn tạo một “sợi chỉ đỏ” nối những lớp di sản tưởng như khác biệt. Từ không gian địa chất, núi non, sông suối đến đền, phủ, lễ hội và đời sống cộng đồng, mỗi điểm đến trở thành một mảnh ghép trong câu chuyện văn hóa của xứ Lạng.
Bà Phạm Thị Hương, Phó Trưởng Ban Quản lý CVĐC toàn cầu UNESCO và Xúc tiến Du lịch tỉnh, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết, việc kết nối tín ngưỡng thờ Mẫu với CVĐC mở thêm cách kể về Lạng Sơn, sinh động và gần với đời sống hơn.
Theo đó, tín ngưỡng không tồn tại tách biệt, mà đan cài với di tích, lễ hội, cảnh quan, ẩm thực và sinh hoạt cộng đồng, từ đó tạo nền tảng để hình thành những sản phẩm du lịch có chiều sâu.
Quan trọng hơn, người dân không chỉ đứng bên lề câu chuyện du lịch, mà trở thành những người kể chuyện và chủ thể của di sản, đồng thời trực tiếp hưởng lợi từ giá trị văn hóa được tạo ra.
Chính sự đan xen giữa tín ngưỡng, lịch sử và đời sống khiến di sản không chỉ là một nghi lễ mà trở thành một phần ký ức văn hóa của cộng đồng.
