Giếng cổ hàng trăm năm "khơi dòng" du lịch
Những giếng cổ của đồng bào dân tộc Chăm trên dải đất miền Trung không chỉ mang đến nguồn nước ngọt quý giá giữa vùng khô hạn, ven biển nhiễm mặn, mà còn lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc.
Ngày nay, nhiều giếng đã trở thành điểm đến trong các Tour du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế cho người dân địa phương.
Ngọt lành từ những mạch nước trăm năm
Khắp dải đất miền Trung, những giếng cổ của đồng bào dân tộc Chăm là chứng tích về quá trình giao lưu, hòa trộn văn hóa trong lịch sử. Từ Quảng Trị đến Ninh Thuận, Bình Thuận, nhiều giếng vẫn tồn tại sau hàng trăm năm.
Không chỉ phục vụ sinh hoạt của cư dân, nhiều giếng còn được dùng trong các nghi lễ tâm linh và từng cung cấp nước ngọt cho tàu thuyền ven biển. Điều đặc biệt là nhiều giếng nằm sát biển, ven sông, thậm chí trên các đảo nhưng nguồn nước vẫn không bị nhiễm mặn.
Có thể kể đến giếng Lăng ở làng cổ Nam Ô, TP. Đà Nẵng, giếng cổ ở làng chài Nhơn Lý, giếng cổ ở Gò Cỏ, tỉnh Quảng Ngãi, cùng các giếng tại Cù Lao Chàm, Tam Hải và giếng Xó La, đặc khu Lý Sơn. Dù ở sát biển hay giữa đảo, các giếng vẫn duy trì nguồn nước ngọt quanh năm.
Chính điều đó đã thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu. Theo nhiều tài liệu, giếng có miệng hình tròn hoặc hình vuông, gồm 3 loại: Giếng mở, giếng nửa mở (giếng bộng) và giếng đóng; trong đó giếng đóng là loại phổ biến nhất, thường được xây bằng gạch hoặc đá.
Hiện nay, các giếng Chăm còn lại trên địa bàn TP. Đà Nẵng đều vẫn sử dụng được, nguồn nước trong, ngọt và mát. Địa phương đang tiếp tục bảo tồn, trùng tu, chỉnh trang cảnh quan để phát huy giá trị di sản, hình thành các điểm tham quan phục vụ du lịch.
Ông Huỳnh Đình Quốc Thiện - Giám đốc Bảo tàng Đà Nẵng
Đến nay, kỹ thuật tìm mạch nước, đào và xây giếng của người Chăm vẫn là một ẩn số. Chưa có công trình khoa học nào lý giải đầy đủ vì sao nhiều giếng tồn tại hàng trăm năm vẫn giữ được nguồn nước ngọt dù nằm sát biển hoặc ven sông. Đây được xem là một thành tựu đáng kinh ngạc về tri thức khai thác nguồn nước của người Chăm xưa.
Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng - nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm, TP. Đà Nẵng, cho rằng, những giếng cổ của người Chăm còn lại ngày nay là minh chứng sinh động cho sự giao lưu giữa hai nền văn hóa Việt - Chăm, đồng thời là nguồn tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, khảo cổ và văn hóa Chăm.
Di sản trở thành địa chỉ du lịch
Nhà nghiên cứu văn hóa Đặng Dùng cho biết, trong tâm thức cư dân ven biển, giếng của người Chăm không chỉ là nơi lấy nước sinh hoạt mà còn là biểu tượng tâm linh gắn với vận mệnh làng. Vì vậy, người dân luôn gìn giữ giếng như gìn giữ "hồn làng".
Theo quan niệm dân gian, mỗi giếng đều có thần linh cai quản, phù hộ cho ngư dân trong những chuyến đi biển và những mùa hạn kéo dài.
Tại làng cổ Nam Ô, hiện vẫn còn 4 trong số 7 giếng cổ. Những giếng này không chỉ phục vụ sinh hoạt, mà còn là không gian sinh hoạt cộng đồng và diễn ra nhiều hoạt động tín ngưỡng.
Bà Dương Thị Cử (73 tuổi) cho biết: "Từ xưa đến nay, người dân Nam Ô vẫn dùng nước giếng. Nước trong, ngọt và mát. Giếng gắn với đình làng nên bà con luôn có ý thức gìn giữ, bảo vệ”.
Những năm qua, nhiều địa phương đã định danh, cắm mốc, tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng và nghiên cứu xếp hạng di tích nhằm bảo tồn hệ thống giếng cổ của người Chăm.
Quảng Trị đã phê duyệt quy hoạch bảo tồn hệ thống 14 giếng cổ tại xã Cồn Tiên. TP. Đà Nẵng cũng triển khai các đề án bảo tồn, phát huy giá trị giếng cổ gắn với phát triển du lịch.
Không chỉ mang giá trị lịch sử và văn hóa, nhiều giếng cổ đã trở thành điểm đến trong các hành trình khám phá miền Trung.
Bà Nguyễn Thị Diễm Kiều - đại diện HTX Du lịch cộng đồng làng Gò Cỏ, tỉnh Quảng Ngãi, cho biết, người dân vừa phát triển du lịch cộng đồng vừa gìn giữ những giếng cổ vẫn đang được sử dụng trong đời sống hằng ngày.
Ông Ngô Đình Mẫn - Phó Chủ tịch UBND đặc khu Lý Sơn, thông tin, địa phương luôn khuyến khích cộng đồng tham gia phát triển du lịch gắn với di sản, trong đó có hệ thống giếng cổ. Một số Tour trải nghiệm hiện đã đưa du khách đến tham quan giếng Chăm, nghe kể những truyền thuyết về nguồn nước ngọt giữa biển khơi và tìm hiểu đời sống cư dân trên đảo.
Mấy trăm năm trôi qua, những giếng Chăm cổ vẫn phục vụ cung cấp nước sinh hoạt cho người dân, lưu giữ ký ức cộng đồng, tri thức khai thác nguồn nước và những giá trị văn hóa của người Chăm xưa.
Hôm nay, di sản ấy tiếp tục khơi nguồn cho du lịch cộng đồng, góp phần tạo sinh kế và lan tỏa những giá trị văn hóa đặc sắc của miền Trung.
.jpg)
