Hội thảo tri ân di sản cố Giáo sư dân tộc học Nguyễn Từ Chi

Bậc tiền bối đặt nền móng cho Dân tộc học Việt Nam

Sinh ra trong một gia đình trí thức lớn tại vùng đất Quảng Bình (cũ), cố Giáo sư Nguyễn Từ Chi (1925 - 1995) đã dành trọn cuộc đời và tâm huyết để khẳng định vị thế của một "cây đại thụ", người đặt nền móng vững chắc cho ngành Dân tộc học hiện đại Việt Nam.

Với tư duy khoa học sắc sảo và phương pháp điền dã "thâm nhập thực tế", Giáo sư Nguyễn Từ Chi không chỉ là một nhà nghiên cứu đơn thuần, mà còn là người bạn lớn của đồng bào các dân tộc. Di sản mà cụ để lại là những công trình khảo cứu mang tầm quốc tế, tiêu biểu như: "Cơ cấu tổ chức của làng Việt cổ truyền ở Bắc Bộ" - một công trình đồ sộ giúp hiểu rõ bản chất của cộng đồng làng xã, từ đó định hình tư duy quản lý và phát triển nông thôn; "Hoa văn Mường" - không chỉ là nghiên cứu về mỹ thuật, công trình này giải mã cả một hệ thống vũ trụ quan và nhân sinh quan ẩn sau những đường kim mũi chỉ trên váy Mường. Và "Người Mường ở Hòa Bình" - tác phẩm kinh điển đưa người đọc vào thế giới của người Mường với những góc nhìn sâu sắc về lịch sử và tổ chức xã hội...

Qua những trang viết súc tích, Giáo sư Nguyễn Từ Chi đã giải mã thành công những tầng sâu văn hóa từ cấu trúc làng xã đến vũ trụ quan của người vùng cao, giúp hậu thế hiểu rõ hơn về bản sắc và cội nguồn dân tộc.

 Với những đóng góp đặc biệt quan trọng, cố Giáo sư đã được Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học và Công nghệ - một sự ghi nhận xứng đáng cho người thầy, người trí thức tận tụy đã dành cả đời để "đọc" và "giải mã" linh hồn văn hóa Việt.

Di sản của cố Giáo sư Nguyễn Từ Chi không chỉ nằm ở những trang viết mà còn ở đạo đức nghề nghiệp thanh cao, có sức lay động lớn lao đến cộng đồng nghiên cứu Nhân học. Giáo sư là một trong số ít những trí thức Việt Nam nhận được sự ngưỡng mộ từ giới chuyên môn quốc tế.

 Minh chứng là vào năm 1997, vị nguyên thủ quốc gia Pháp - Jacques Chirac - đã không tiếc lời ca ngợi ông là một nhà bác học vĩ đại, một nhân cách lớn bên cạnh Giáo sư Nguyễn Văn Huyên, khi đến thăm Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.

Theo Ths. Trịnh Văn Khoa - Viện trưởng, Viện nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng Việt Nam: Điều khiến tôi kính phục nhất ở cụ Từ Chi không chỉ là tầm vóc học thuật của một "cây cổ thụ", mà là nhân cách khoa học. Cụ không giữ tri thức cho riêng mình, không dựng lên khoảng cách uy quyền mà luôn mở lòng với học trò dù đời sống cá nhân còn thiếu thốn.

Tôi nhận ra rằng, làm khoa học đích thực có thể vượt lên trên mọi điều kiện vật chất. Và quan trọng hơn, mạch truyền thừa không chỉ là tri thức sách vở, mà còn là những cảm xúc tinh tế, là thái độ sống: Khiêm nhường trước tri thức và tận tụy với người đi sau.

Những ký ức về "người cầm tay chỉ việc"

Sự kiện quy tụ các đại biểu quan trọng như PGs.Ts. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội; nhà sử học Dương Trung Quốc; lãnh đạo các hội chuyên môn (Dân tộc học, Văn nghệ dân gian); đại diện Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, Viện Nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng cùng các nguyên lãnh đạo ngành văn hóa địa phương và gia đình nhà dân tộc học Nguyễn Từ Chi.

Trong khán phòng chật kín các thế hệ học giả, Gs. Trần Lâm Biền - một tên tuổi lớn trong làng nghiên cứu văn hóa - đã có những chia sẻ đầy xúc động. Đối với ông, cố Giáo sư Nguyễn Từ Chi không chỉ là một đồng nghiệp lỗi lạc, mà còn là một người thầy theo nghĩa nguyên bản nhất. Gs. Trần Lâm Biền nhớ lại những ngày tháng cùng cụ Từ đi điền dã, nơi những bài học không nằm trên trang giấy mà nằm ở bờ xôi ruộng mật. Ông nhấn mạnh rằng, bản thân đã may mắn được cụ trực tiếp "cầm tay chỉ việc", uốn nắn từng cách quan sát, từng góc nhìn về biểu tượng văn hóa.

Những đóng góp của cụ Từ Chi, theo Gs. Biền, đã tạo ra một "hệ sinh thái" tư duy dân tộc học vừa khoa học, vừa thấm đẫm tính nhân văn, giúp các thế hệ đi sau không bị lạc lối khi tiếp cận với các giá trị bản địa. Cụ không chỉ nghiên cứu về trang phục hay hoa văn một cách cơ học; cụ nhìn thấy trong mỗi họa tiết cả một thế giới quan của người xưa. Phương pháp "sống, thở và suy nghĩ cùng dân" mà cụ xác lập đã trở thành kim chỉ nam cho ngành nhân học hiện đại, giúp kết nối khoảng cách giữa lý thuyết và thực tiễn đời sống đồng bào.

Đề xuất đặt tên đường: Đưa di sản vào đời sống

Điểm nhấn đáng chú ý và nhận được sự đồng thuận cao bên lề hội thảo chính là đề xuất đặt tên một tuyến đường mang tên cụ Nguyễn Từ Chi tại Thủ đô Hà Nội và phường Hòa Bình (tỉnh Phú Thọ) - nơi gắn bó sâu sắc với các nghiên cứu về người Mường của cụ. 

Tham gia và ủng hộ mạnh mẽ ý tưởng này, PGs.Ts. Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, nhấn mạnh: “Việc đặt tên con đường mang tên cụ Nguyễn Từ Chi không chỉ là sự vinh danh một cá nhân kiệt xuất, mà còn là khẳng định vị thế của trí thức xã hội trong lòng Thủ đô và các địa phương. Tôi xin tiếp nhận và phụ trách ý kiến này, có trách nhiệm đề cập và thúc đẩy vấn đề đặt tên đường lên các cấp có thẩm quyền.

Theo PGs.Ts. Bùi Hoài Sơn, con đường mang tên Nguyễn Từ Chi tại Hà Nội (nơi cụ cống hiến) và Hòa Bình (địa bàn nghiên cứu trọng điểm của cụ) sẽ trở thành một "địa chỉ đỏ" về văn hóa. Điều này không chỉ tri ân một nhân cách khoa học khiêm nhường nhưng vĩ đại, mà còn góp phần giáo dục thế hệ trẻ về lòng tự hào và trách nhiệm bảo tồn bản sắc văn hóa 54 dân tộc anh em.

Hội thảo kết thúc mở ra kỳ vọng về việc chính thức hóa tên đường Từ Chi trong không gian đô thị. Việc đặt tên đường không chỉ đơn thuần là phân định địa giới hành chính, mà còn là giải pháp thiết thực để tôn vinh những đóng góp của "nhà bác học đi bộ" đối với nền dân tộc học nước nhà. Đây sẽ là cầu nối văn hóa quan trọng, giúp các thế hệ mai sau tiếp cận gần hơn với những giá trị di sản mà cụ Từ Chi đã dày công nghiên cứu và gìn giữ suốt cuộc đời.