Nhà rông - “trái tim” buôn làng

Được ví như “trái tim, linh hồn” của buôn làng Tây Nguyên, nhà rông là không gian văn hóa linh thiêng biểu trưng cho sức mạnh đoàn kết, ý chí cộng đồng và là trung tâm lưu giữ, trao truyền các giá trị truyền thống qua nhiều thế hệ.

Đối với đồng bào Gia Rai làng Ớp (phường Hoa Lư) ký ức về thuở lập làng cũng như ngôi nhà rông truyền thống vẫn luôn được neo giữ. Già làng Siu Núi nhắc nhớ: “Ông nội tôi kể rằng, hồi đó, làng gốc Pleiku có 7 cái nhà rông to. Sau này tách ra, mỗi làng tự làm nhà rông mới. Khi dời về làng Ớp, dân làng bắt đầu chung tay dựng nhà rông, giọt nước. Những nghi lễ truyền thống như: Cúng mừng nhà rông mới, cúng giọt nước, cúng mừng lúa mới hay nghề đan lát, tạc tượng, dệt thổ cẩm… vẫn được bà con duy trì dưới mái nhà rông của làng”.

Theo nghệ nhân Ưu tú Yang Danh, thôn Tà Điệk, xã Vĩnh Thạnh, sau sáp nhập, quy mô nhiều thôn, làng được mở rộng, trong khi không ít nhà rông xây dựng từ lâu đã xuống cấp nghiêm trọng, không còn đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của người dân.

Một ngôi nhà rông khang trang, giữ đúng kiến trúc và bản sắc truyền thống sẽ góp phần thắt chặt tình làng nghĩa xóm, củng cố khối đoàn kết trong cộng đồng. Đây cũng là nơi thuận lợi để chính quyền địa phương tổ chức tiếp xúc cử tri, tuyên truyền chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến với đồng bào.

Dưới 50% nhà rông còn giữ kiến trúc truyền thống

Tại nhiều địa phương, nhà rông, nhà sàn được xây dựng lại bằng bê tông, mái tôn, mái ngói… Việc sử dụng vật liệu hiện đại tuy giúp công trình bền chắc hơn, nhưng lại làm biến đổi kiến trúc, thu hẹp không gian thực hành văn hóa và khiến những yếu tố đặc trưng của từng dân tộc dần mai một.

Theo thống kê, toàn tỉnh Gia Lai hiện có 95 xã, phường có làng đồng bào DTTS, với khoảng 500 nhà rông. Trong số này, chỉ 221 công trình còn giữ kiến trúc truyền thống, gồm 163 nhà rông của người Ba Na và 58 nhà rông của người Gia Rai; số còn lại không bảo đảm chất liệu và dáng thức truyền thống. Trong đó, có 155 công trình nhà rông cần được làm mới hoặc sửa chữa, gồm 60 nhà rông cần xây dựng lại và 95 nhà rông cần tu bổ. Riêng đồng bào Hrê không có nhà rông mà sử dụng nhà sàn làm nơi sinh hoạt cộng đồng.

Trước thực tế này, HĐND tỉnh Gia Lai đã thông qua Nghị quyết quy định chính sách hỗ trợ khôi phục Không gian văn hóa cồng chiêng trên địa bàn tỉnh giai đoạn 2026 - 2030, tạo hành lang riêng cho việc bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch.

Chính sách tập trung hỗ trợ làm mới, sửa chữa nhà rông truyền thống của các dân tộc Ba Na, Chăm, Gia Rai và nhà sàn cộng đồng truyền thống của dân tộc Hrê tại những xã, phường thuộc vùng đồng bào DTTS và miền núi còn duy trì sinh hoạt văn hóa truyền thống trong các công trình này.

Bà Đỗ Thị Diệu Hạnh, Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Gia Lai cho biết: Nghị quyết nhằm khuyến khích làm mới, sửa chữa nhà rông, nhà sàn cộng đồng theo đúng truyền thống của từng dân tộc.

"Khi được khôi phục đúng hướng, các công trình sẽ tiếp tục đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa, góp phần gìn giữ bản sắc, quảng bá hình ảnh địa phương, thu hút du khách và tạo thêm động lực phát triển du lịch cộng đồng" - bà Diệu Hạnh khẳng định.

Theo Nghị quyết, mỗi năm, tối đa 10 công trình làm mới được hỗ trợ không quá 70% giá trị dự toán đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt, nhưng không vượt quá 1 tỉ đồng cho mỗi công trình tại một xã, phường. Đối với công trình sửa chữa, mỗi năm tỉnh hỗ trợ tối đa 20 công trình, mức hỗ trợ không quá 500 triệu đồng cho mỗi công trình tại một xã, phường, căn cứ dự toán được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Ông Nguyễn Công Sơn, Chủ tịch UBND xã Ia Phí cho biết: Xã hiện có hơn 23.000 nhân khẩu, trong đó đồng bào DTTS Gia Rai chiếm trên 60%. Địa phương đang rà soát hiện trạng các ngôi nhà để xây dựng phương án đầu tư phù hợp, bảo đảm đúng quy định và sử dụng hiệu quả nguồn lực hỗ trợ. Đồng thời, đăng ký nguồn kinh phí 500 triệu đồng để sửa chữa nhà rông làng Mrông Yố.

"Chúng tôi kỳ vọng chính sách sẽ tạo động lực khôi phục không gian văn hóa cộng đồng, gìn giữ bản sắc truyền thống, đồng thời thúc đẩy du lịch gắn với phát triển kinh tế làng đồng bào DTTS tại địa phương" - ông Nguyễn Công Sơn bày tỏ.

Nhà rông mới ở làng Kon Mong Tu vẫn giữ được kiến trúc nguyên bản

[Short Video] Khám phá nhà rông cao 26 mét nơi đại ngàn Gia Lai

[Short video] Khám phá nhà rông của đồng bào Ba Na