Khi bản sắc văn hóa trở thành “lá chắn” quốc gia
Trong kỷ nguyên cạnh tranh bằng công nghệ, dữ liệu và hệ giá trị, bảo vệ Tổ quốc không chỉ là giữ vững biên cương, mà còn là bảo vệ ký ức, bản sắc và quyền kể câu chuyện Việt Nam bằng tiếng nói của chính mình.
Từ mùa Thu Độc lập đến sức mạnh văn hóa
Mỗi độ Thu về, ký ức dân tộc lại tìm về Quảng trường Ba Đình ngày 2/9/1945, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh tuyên bố trước quốc dân và thế giới quyền độc lập, tự do của Việt Nam.
Đó không chỉ là thời khắc một quốc gia giành lại tên mình trên bản đồ thế giới, mà còn là lúc hàng triệu con người, dù khác dân tộc, tín ngưỡng, vùng miền, cùng nhận ra mình trong tiếng gọi chung: Đồng bào Việt Nam.
Cách mạng Tháng Tám là kết quả của quá trình khơi dậy lòng yêu nước, tổ chức lực lượng và quy tụ lòng dân dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Từ những bản làng Việt Bắc chở che cán bộ đến Quốc dân Đại hội Tân Trào, sức mạnh tinh thần đã được tổ chức thành hành động của nhân dân, trở thành sức mạnh vật chất làm nên cuộc đổi đời của dân tộc.
Bài học ấy vẫn nguyên giá trị: Muốn giữ vững độc lập phải giữ được lòng dân; muốn giữ lòng dân phải nuôi dưỡng một nền văn hóa đủ sức gắn kết con người trong cộng đồng vận mệnh. Lời Chủ tịch Hồ Chí Minh “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi” vì thế vừa là chỉ dẫn phát triển, vừa xác lập chiều sâu văn hóa của sự nghiệp giữ nước.
Bản sắc là “căn cước chiến lược”
Bản sắc không chỉ hiện diện trong áo dài, lễ hội, tiếng cồng chiêng, điệu xòe hay nghề thủ công. Đó là cách một dân tộc nhớ về quá khứ, ứng xử trong hiện tại và hình dung tương lai; là hệ giá trị giúp trả lời: Chúng ta là ai, điều gì gắn kết chúng ta và chúng ta muốn trở thành quốc gia như thế nào?
Cốt cách Việt Nam được bồi đắp bằng lòng yêu nước nhưng không cực đoan; ý chí độc lập nhưng rộng mở; nghĩa đồng bào, lòng nhân ái, đức cần cù, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp biến mà không hòa tan. Đó còn là sự thống nhất được tạo nên từ vẻ đẹp đa dạng của 54 dân tộc chia sẻ lịch sử và tương lai quốc gia - dân tộc.
Ở tầm quốc gia, bản sắc là “căn cước chiến lược”. Một đất nước có thể nhập khẩu công nghệ, học hỏi mô hình quản trị, nhưng không thể nhập khẩu căn cước của mình. Dân tộc tự tin vào bản sắc sẽ biết chọn lọc, đối thoại và sáng tạo, tiếp thu cái mới để làm giàu cho mình thay vì bị hòa tan trong cái mới.
Những cuộc “xâm lấn mềm”
Ngày nay, nguy cơ đối với một quốc gia không chỉ đến bằng tiếng súng. Nó có thể đi qua màn hình, thuật toán, sản phẩm giải trí, thông tin cắt ghép và những câu chuyện được lặp lại đến mức làm đổi thay cách con người nhìn về lịch sử, cộng đồng và chính mình. Những cuộc “xâm lấn mềm” không chiếm một tấc đất nhưng có thể làm suy yếu nền tảng tinh thần xã hội.
Toàn cầu hóa và công nghệ số mở ra cơ hội cho văn hóa Việt Nam tiếp cận thế giới, đồng thời tạo sức ép đồng nhất hóa. Nội dung gây sốc, kích động cảm xúc thường có lợi thế phân phối hơn những giá trị cần thời gian thẩm thấu.
Nếu thiếu hệ sinh thái nội dung đủ mạnh, văn hóa bản địa có thể bị đẩy ra bên lề ngay trong không gian sống của cộng đồng mình.
Đáng lo hơn là sự đứt gãy trao truyền và việc lợi dụng vấn đề văn hóa, dân tộc, tôn giáo để kích động chia rẽ. Khi người trẻ xa tiếng mẹ đẻ, nghệ nhân không có người kế tục, mất đi không chỉ là một bài hát mà còn là ký ức và nguồn lực sáng tạo. Khi khó khăn về sinh kế, đất đai, môi trường bị bóp méo, khoảng trống thông tin có thể biến thành khoảng trống niềm tin.
Để 54 dân tộc cùng là chủ thể sức mạnh mềm
Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt văn hóa vào vị trí nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển. Tại phiên họp thứ hai của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển văn hóa Việt Nam ngày 13/7/2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: “Chính sức sống bền bỉ của văn hóa đã gìn giữ sức sống của dân tộc”. Câu nói cô đọng mối quan hệ giữa văn hóa, bản lĩnh và sự trường tồn quốc gia.
Trước hết, cần bảo đảm vai trò chủ thể của cộng đồng. Người dân phải được tham gia xác định giá trị cần bảo vệ, cách khai thác và cơ chế phân phối lợi ích. Bảo tồn chỉ bền vững khi gắn với sinh kế, khi nghệ nhân có người kế tục, sản phẩm có thị trường và cộng đồng được hưởng lợi công bằng từ di sản.
Tiếp đó, số hóa phải đi cùng “sống hóa”. Dữ liệu, bản đồ số, phim tư liệu hay mã QR là công cụ cần thiết nhưng không thay thế con người. Cần hỗ trợ thanh niên tại chỗ ghi chép, kể chuyện, sản xuất nội dung; xây dựng kho dữ liệu đa ngữ, có nguồn gốc, bản quyền và khả năng kết nối với giáo dục, du lịch, nghiên cứu, trí tuệ nhân tạo.
Truyền thông về 54 dân tộc phải trở thành một phần của chiến lược hình ảnh quốc gia. Điều làm nên chiều sâu Việt Nam là khả năng nhiều cộng đồng cùng chung sống, tương trợ và sáng tạo trong một quốc gia thống nhất.
Những câu chuyện chân thực về nghệ nhân giữ nghề, phụ nữ khởi nghiệp, Người có uy tín gắn kết cộng đồng, thanh niên đưa văn hóa bản địa lên nền tảng số có sức thuyết phục hơn lời giới thiệu chung chung.
Từ bảo tồn đến quản trị sức mạnh mềm
Muốn văn hóa trở thành sức mạnh giữ nước, cần chuyển từ quản lý hoạt động sang kiến tạo hệ sinh thái; từ bảo tồn thụ động sang bảo tồn sáng tạo; từ truyền thông một chiều sang đối thoại, thuyết phục; từ đếm sản phẩm sang đo tác động.
Thành công không chỉ là số lễ hội, hồ sơ số hóa hay tin bài, mà phải được đo bằng mức hiểu biết của người trẻ, thu nhập của cộng đồng, khả năng trao truyền của nghệ nhân, mức độ giảm định kiến và sự tin cậy đối với hình ảnh Việt Nam.
Nhà nước kiến tạo thể chế và hạ tầng; cộng đồng làm chủ di sản; doanh nghiệp đầu tư có trách nhiệm; nhà khoa học cung cấp tri thức; báo chí và giới sáng tạo lan tỏa giá trị.
Đồng thời, quảng bá cái đẹp phải đi đôi với phản bác xuyên tạc; tôn trọng khác biệt phải gắn với ngăn chặn việc lợi dụng khác biệt để chia rẽ; hội nhập sâu rộng phải song hành cùng năng lực tự chủ văn hóa.
Giữ được văn hóa là giữ được sức sống Tổ quốc
Giữ nước hôm nay là bảo vệ từng tấc đất, vùng trời, vùng biển; đồng thời bảo vệ ký ức, hệ giá trị, niềm tin xã hội và quyền kể câu chuyện Việt Nam bằng tiếng nói của chính mình.
Một nền văn hóa mạnh không khiến con người sợ hãi trước thế giới mà giúp họ tự tin bước ra thế giới; một bản sắc sống động không cản trở đổi mới mà cung cấp điểm tựa cho đổi mới.
Mùa Thu Độc lập nhắc rằng, Tổ quốc không chỉ được dựng nên bằng đường biên trên bản đồ, mà còn bằng ký ức, niềm tin và văn hóa trong mỗi người.
Khi 54 dân tộc cùng nhìn thấy mình trong hình hài đất nước, “lá chắn” quốc gia sẽ được dựng lên từ bên trong: Bền vững, nhân văn và không sức mạnh bên ngoài nào dễ dàng khuất phục.
