Khi Người có uy tín trở thành “đại sứ” văn hóa
Bằng tình yêu với bản sắc dân tộc và trách nhiệm với cộng đồng, nhiều Người có uy tín đã trở thành những “đại sứ” văn hóa nơi bản làng, phum sóc.
Người có uy tín giữ gìn báu vật của cha ông
Trong căn nhà nằm giữa bon Ja Răh, xã Nâm Nung, tỉnh Lâm Đồng, già làng Y Xuyên cẩn thận lau từng lớp bụi trên cặp chóe cổ Jang Su. Đối với ông, đó không đơn thuần là vật dụng được lưu giữ qua nhiều thế hệ, mà là ký ức và niềm tự hào của người Mnông.
Ánh mắt già làng chùng xuống khi nhắc về hai trận hỏa hoạn xảy ra hơn 20 năm trước. Ngọn lửa đã thiêu rụi một phần ngôi nhà cùng nhiều tài sản quý, nhưng cặp chóe Jang Su vẫn còn nguyên vẹn.
“Đó là tài sản ông bà để lại. Sau những lần hỏa hoạn, thấy chóe vẫn còn, tôi mừng lắm. Giữ được nó cũng như giữ được một phần ký ức của gia đình và dòng tộc”, ông Y Xuyên chia sẻ.
Bên cạnh cặp chóe cổ là chiếc chóe Hlung quý hiếm được ông dày công tìm kiếm. Năm 2020, khi nghe tin có người ở xã Đắk Sắk, tỉnh Lâm Đồng muốn bán chiếc chóe này, ông đã vay mượn tiền mua bằng được.
“Mười triệu đồng với người miền núi là khoản tiền lớn. Nhưng nếu để chóe cổ trôi dạt đi nơi khác thì tiếc lắm. Đây là văn hóa của người Mnông mình”, ông nói.
Trong gian nhà gỗ của già Y Xuyên giống như một “bảo tàng thu nhỏ” của người Mnông. Ngoài những chiếc chóe quý, ông còn lưu giữ nhiều vật dụng truyền thống gắn bó với đời sống buôn làng từ hàng chục năm trước.
Theo ông, những hiện vật ấy không chỉ có giá trị vật chất, mà còn chứa đựng câu chuyện về lịch sử, phong tục và đời sống của cộng đồng qua nhiều thế hệ. Nỗi trăn trở lớn nhất của già làng không phải là mất đi hiện vật, mà là nguy cơ mai một văn hóa.
Cùng chung nỗi niềm ấy, tại buôn M’Liêng, xã Đắk Liêng, tỉnh Đắk Lắk, già làng Y Wé Ênuôl vẫn ngày ngày gìn giữ những “báu vật” của gia đình và cộng đồng. Trong ngôi nhà sàn cổ nằm ở đầu buôn, người đàn ông gần 80 tuổi cẩn thận giới thiệu từng hiện vật được truyền lại qua nhiều thế hệ.
Nổi bật là chiếc trống da trâu có tuổi đời hàng trăm năm, cùng chiếc chóe Yang Lung được lưu giữ suốt 4 đời. Yang Lung là chiếc chóe chỉ xuất hiện trong những nghi lễ quan trọng của buôn làng như Lễ mừng lúa mới hay đón khách quý.
Bên cạnh đó là chiếc chóe Yang Piết gần 80 năm tuổi, gắn bó với ông từ thuở nhỏ. “Mỗi chiếc chóe đều có câu chuyện riêng. Chúng không chỉ là tài sản, mà còn là linh hồn của gia đình và buôn làng”, già Y Wé nói.
“Truyền lửa” văn hóa cho thế hệ trẻ
Với những Người có uy tín như già Y Xuyên hay già Y Wé Ênuôl, bảo tồn hiện vật mới chỉ là một phần công việc. Điều khiến họ trăn trở hơn là làm sao để lớp trẻ hiểu, yêu và tự hào về văn hóa dân tộc mình.
Nhiều năm qua, già Y Xuyên trở thành người khởi xướng nhiều hoạt động bảo tồn văn hóa tại bon Ja Răh.
Mỗi dịp diễn ra lễ hội truyền thống, ông lại tập hợp thanh niên trong bon dựng cây nêu. Từ khâu chọn tre, tạo hình đến trang trí hoa văn, mọi công đoạn đều được ông hướng dẫn tỉ mỉ.
Không dừng lại ở đó, vào những tháng nông nhàn, ông cùng các nghệ nhân và già làng mở lớp truyền dạy đánh cồng chiêng, hát sử thi, đan gùi, làm rượu cần cho thanh, thiếu niên trong bon…
Nhờ sự bền bỉ ấy, bon Ja Răh hiện vẫn bảo tồn được 10 bộ cồng chiêng. Khoảng 30 - 40 thanh niên trong bon biết đánh chiêng và tham gia các đội văn nghệ truyền thống.
Không chỉ “truyền lửa” trong cộng đồng của mình, ông còn thường xuyên đến các bon lân cận để vận động người dân giữ gìn cồng chiêng, chóe cổ và những giá trị văn hóa truyền thống của người Mnông.
Ở buôn M’Liêng, già Y Wé là một trong số ít người am hiểu nguồn gốc của buôn và văn hóa dân tộc Mnông. Bao năm qua, ông luôn động viên bà con giữ lấy những bộ chiêng, giữ nghề truyền thống và các nghi lễ.
Trong bối cảnh nhiều địa phương đang phát triển du lịch cộng đồng gắn với văn hóa bản địa, vai trò của những Người có uy tín như già Y Xuyên hay già Y Wé Ênuôl càng trở nên đặc biệt quan trọng. Bởi sức hấp dẫn của du lịch đến từ những nét văn hóa riêng, những câu chuyện chân thực được gìn giữ qua nhiều thế hệ, giúp du khách hiểu hơn về lịch sử, phong tục, tập quán và đời sống tinh thần của cộng đồng DTTS.
