Kho báu nghìn năm ẩn trong ngôi chùa cổ giữa phố Cảng
Giữa phố Cảng sầm uất, Tổ đình Phúc Lâm Dư Hàng lưu dấu lịch sử Phật giáo từ thời Tiền Lê, cùng sự tiếp nối của các thiền phái Trúc Lâm và Lâm Tế. Ngôi cổ tự còn lưu giữ “kho báu” di vật, kiến trúc và nhiều câu chuyện gắn với lịch sử dân tộc.
Mạch thiền nghìn năm giữa phố thị
Giữa nhịp sống đô thị ngày càng hối hả, Tổ đình Phúc Lâm Dư Hàng, còn gọi là chùa Dư Hàng hay chùa Hàng vẫn giữ vẻ trầm mặc của một chốn thiền môn lâu đời.
Theo hồ sơ di tích của ngành văn hóa Hải Phòng, các ghi chép trên bia ký và tư liệu lưu giữ tại chùa cho thấy nguồn gốc Phúc Lâm Dư Hàng có từ thời Tiền Lê (980 - 1009).
Cuối thời vua Lê Đại Hành, một vị sư từng dừng chân tại đây thuyết pháp, đặt những viên gạch đầu tiên khai sáng giáo lý nhà Phật cho người dân trong vùng.
Sang thời Trần, mạch chảy tâm linh tiếp tục được bồi đắp khi các vị tổ thuộc Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, có mối liên hệ sâu sắc với ngôi chùa.
Dấu ấn ấy vẫn được tiếp nối trong đời sống tâm linh hôm nay. Hàng năm, chùa tổ chức lễ kỷ niệm ngày sinh Phật hoàng Trần Nhân Tông (vị tổ thứ nhất) vào ngày 2/11 âm lịch và ngày sinh Thiền sư Huyền Quang Lý Đạo Tái (vị tổ thứ ba) vào ngày 3/11 âm lịch.
Những nghi lễ được duy trì qua nhiều thế hệ như một sợi dây nối hiện tại với mạch truyền thừa Phật giáo Trúc Lâm.
Lịch sử ngôi chùa đặc biệt ghi dấu vào năm Nhâm Tý 1672, dưới triều vua Lê Gia Tông, khi Nguyễn Đình Sách, một vị quan Đô úy đang có đường công danh rộng mở, quyết định rời bỏ mũ áo quan trường, xuất gia tu hành với pháp hiệu Thích Chân Huyền.
Sau khi xuất gia, ông tự bỏ tiền mua thêm ruộng đất, hưng công mở rộng quy mô chùa, cho dựng Phật điện, gác chuông, nhà thờ Tổ, nhà tăng… phục vụ việc hoằng dương giáo pháp, làm tiền đề để trở thành chốn tổ quan trọng của Sơn môn Lâm Tế.
Từ một không gian tu tập, Phúc Lâm Dư Hàng dần trở thành trung tâm Phật giáo bề thế, có tiếng trong vùng.
Nhìn lại dòng chảy thời gian, hành trình lịch sử của ngôi cổ tự ngàn năm không chỉ được viết bằng những niên đại. Đó còn là câu chuyện về những con người đã dành cuộc đời mình cho việc dựng chùa, truyền pháp.
“Kho báu” nằm sau cánh cửa Phật điện
Nếu lịch sử tạo nên chiều sâu cho Tổ đình Phúc Lâm Dư Hàng, thì quần thể kiến trúc và hệ thống di vật chính là phần ký ức hữu hình khiến ngôi chùa trở nên đặc biệt.
Giữa một thành phố hiện đại, chùa vẫn lưu giữ quần thể kiến trúc chùa Việt truyền thống, đậm dấu ấn văn hóa dân tộc.
Trung tâm khu di tích là tòa Phật điện 7 gian, được xây dựng theo bố cục hình chữ Đinh. Phía trước là gác chuông 3 tầng với những mái đao cong vút. Trên gác treo quả đại hồng chung bằng đồng, nổi bật dòng chữ Hán “Phúc Lâm tự chung”.
Hai bên Phật điện là khu nhà Tổ, nhà trai, nhà tăng, nhà thờ hậu, thư viện lưu trữ kinh sách và phòng truyền thống. Bước qua ngưỡng cửa Phật điện là cả một thế giới nghệ thuật đặc sắc.
Theo đánh giá của ngành văn hóa Hải Phòng, hệ thống tượng Phật cổ tại chùa là một trong những bộ sưu tập có giá trị nghệ thuật đặc sắc của đất Cảng.
Nổi bật là bộ tượng Tam Thế, tòa Cửu Long - Thích Ca sơ sinh cùng hệ thống tượng Hộ Thiện, Trừ Ác và Thập Điện Minh Vương.
Nghệ thuật chạm khắc gỗ, trang trí nội thất cũng là một điểm nhấn. Hoành phi, câu đối, cửa võng được sơn son thếp vàng, điểm xuyết những mảng chạm hình hoa lá, cỏ cây, muông thú, ngũ phúc, rồng mây... Nhiều mảng chạm mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn, khoảng cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.
Mỗi đường nét không chỉ làm đẹp không gian thờ tự mà còn phản ánh quan niệm của người Việt về thiên nhiên, cuộc sống và ước vọng mưa thuận gió hòa.
Mặt khác, đến giờ Tổ đình này còn lưu giữ nhiều di vật, cổ vật quý qua các thời kỳ như chuông, khánh, đỉnh đồng, đồ thờ bằng đá xanh, gốm sứ…
Đáng chú ý, bộ kinh sách “A-hàm” cổ vẫn được bảo tồn, truyền qua nhiều đời hòa thượng trụ trì. Đây là dấu tích cho thấy hoạt động học tập, hoằng dương giáo pháp và gìn giữ tri thức Phật học tại chốn Tổ.
Một “kho báu” khác nằm trong những khu vườn tháp. Ngay phía trước Tam quan nội là 2 ngôi tháp cổ Sinh Tịnh (thờ Tổ Nguyễn Đình Sách) và Liên Phương (gắn với vị Tổ có pháp hiệu Tuệ Khả).
Tiến sâu vào bên trong là khu vườn tháp chính gồm 9 ngôi tháp cổ lưu giữ xá lợi và mộ tháp của các thế hệ hòa thượng trụ trì qua các thời kỳ. Trong đó có những ngôi tháp mang tên Pháp Loa, Điều Ngự, Huyền Quang, Diệu Nghiêm...
Mỗi ngôi tháp, mỗi dòng văn bia Hán Nôm là một mảnh ghép lịch sử, ghi dấu mạch người, mạch đạo được trao truyền qua nhiều thế kỷ tại Tổ đình.
Không chỉ là một địa chỉ tâm linh của Phật giáo Hải Phòng, chùa Phúc Lâm Dư Hàng còn gắn với những hoạt động yêu nước của người dân đất Cảng.
Năm 1926, khi tin nhà yêu nước Phan Chu Trinh qua đời tại Sài Gòn truyền về Hải Phòng, tăng ni, phật tử cùng đông đảo học sinh, thầy giáo, thợ thuyền và người dân tập trung tại chùa làm lễ truy điệu.
Sự kiện trở thành dấu mốc cho thấy sự gắn kết giữa Phật giáo với phong trào yêu nước, đấu tranh đòi dân sinh, dân chủ của nhân dân đất Cảng đầu thế kỷ XX.
Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chùa tiếp tục trở thành địa điểm gắn với nhiều hoạt động xã hội, yêu nước. Hội Tăng già Cứu quốc Hải Phòng làm lễ ra mắt tại đây.
Chùa cũng là một trong những nơi tổ chức “Tuần lễ vàng” do Chính phủ lâm thời khởi xướng nhằm góp sức cho nền tài chính quốc gia.
Trong những ngày chuẩn bị đón Chủ tịch Hồ Chí Minh từ Pháp trở về, các đoàn thể cách mạng cũng từng họp bàn việc đón Người khi ghé thăm đồng bào, chiến sĩ Hải Phòng.
Trong 9 năm kháng chiến chống Pháp, tinh thần “cởi áo cà sa khoác chiến bào” được thể hiện bằng những hành động cụ thể.
Nhà chùa chủ động “mở cửa thiền để nuôi quân”, trở thành cơ sở nuôi giấu cán bộ, chiến sĩ cách mạng, đồng thời cất giấu lương thực, vũ khí.
Nhiều nhà sư đang tu hành tại chùa tạm gác tiếng mõ, câu kinh để trực tiếp tham gia kháng chiến bảo vệ Tổ quốc. Trong đó có Hòa thượng Đinh Quang Lạc, vị trụ trì được Chính phủ trao tặng Huân chương Kháng chiến hạng Ba.
Bởi vậy, Phúc Lâm Dư Hàng không chỉ là một danh lam tôn giáo. Qua những thăng trầm của lịch sử, ngôi chùa trở thành một biểu tượng cho tinh thần “Đạo pháp đồng hành cùng dân tộc”.
Năm 1986, Tổ đình Phúc Lâm Dư Hàng được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Thời gian đã làm những con phố quanh chùa đổi thay, nhưng những ngôi tháp, tấm bia đá… vẫn ở đó; tiếng chuông từ gác chùa vẫn ngân lên giữa nhịp sống phố Cảng.
Có lẽ, giá trị của chốn Tổ không chỉ nằm ở tuổi đời hay những cổ vật được lưu giữ. Điều quý giá hơn cả là mạch người, mạch đạo được trao truyền qua nhiều thế hệ, vẫn hiện diện lặng lẽ và bền bỉ trong đời sống hôm nay.
