Lò rèn Tơ Niam Dup - Điểm nhấn độc đáo trong văn hóa của người Xơ Đăng

Bí quyết rèn truyền thống

Địa bàn cư trú của người Xơ Đăng - nhánh Tơ Đrá chủ yếu xung quanh các ngọn đồi Ngok Phi, Ngok Pông, Ngok Kla, Teă Phía… nơi có những quặng sắt tự nhiên dồi dào và đây cũng chính là nguồn nguyên liệu để làm nghề rèn.

Qua khảo sát từ các nguồn tư liệu, nghề rèn của người Xơ Đăng đã có hàng trăm năm về trước và có kỹ thuật độc đáo riêng. Trong việc pha chế quặng, người Xơ Đăng biết kết hợp 2 loại quặng ở dạng cục và quặng cát để tạo sản phẩm. 

Loại quặng này có hàm lượng sắt rất cao, khoảng 98% ở dạng cục và 96% ở dạng cát. Việc pha chế 2 loại quặng này, được xem là phương thức bí truyền của những người thợ rèn tài giỏi tạo ra thỏi sắt chất lượng cao, chắc bền và không bị mẻ, gãy khi sử dụng.

Ông A Xê, làng Wang Hra, xã Đăk Ui cho biết: Để nung được quặng và rèn sản phẩm thì phải dựng lò rèn làm từ da con mang và gọi là Tơ Niam Dup. Lò rèn Tơ Niam Dup gồm có bễ hơi được làm bằng da con mang (kea chiêu), ống bễ bằng gỗ (tê tê), ống dẫn hơi bằng nứa (rơ vang) và ống dẫn hơi chịu lửa dẫn ra lò (rơ chông) và lò nung (kloh tơ niam).

Người Xơ Đăng dùng cây rừng loăng rlinh làm than cho nhiệt tới trên 1.000 độ C. Dưới tác động của nhiệt độ than cháy sinh ra, quặng trong lò nung bị chảy, kết dính thành cục. Sản phẩm đó được lấy ra đập và nung nhiều lần, cho đến khi chúng liên kết và tạo thành tấm sắt hoàn chỉnh. Công việc này do 2 người thợ chuyên thổi bễ và nấu quặng đảm nhiệm.

Ông A Xê cho biết thêm: Xưa kia, mỗi làng của người Xơ Đăng - nhánh Tơ Đrá thường có hơn 10 lò rèn. Hằng năm, lò rèn được mở 3 lần, vào khoảng tháng 1 đến tháng 2 (trước khi phát rẫy), vào tháng 7 đến tháng 8 (trước khi làm cỏ lúa) và tháng 10 đến tháng 11 (trước khi thu hoạch). Đó là 3 thời điểm cần sửa sang nông cụ phục vụ nông nghiệp, gắn liền với 3 giai đoạn quan trọng trong một chu kỳ canh tác.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, nghề rèn của người Xơ Đăng được phát huy tối đa cho việc chế tạo công cụ, đạn dược, vũ khí thô sơ, góp phần phục vụ sản xuất và chiến đấu.

Những năm 60 của thế kỷ XX, Quân khu 5 và Tỉnh ủy Kon Tum cũ đã khảo sát, cho lập xưởng luyện gang C13 tại địa bàn H16 (mật danh để chỉ Huyện 16) và huy động những thợ rèn giỏi ở xã Đăk Ui, Đăk Kôi để sản xuất vỏ đạn và vũ khí cung cấp cho bộ đội và dân quân du kích chiến đấu.

Lưu giữ nghề rèn cho mai sau

Từ bao đời nay, nghề rèn thủ công truyền thống, không chỉ góp phần vào nguồn thu nhập nuôi dưỡng nhiều thế hệ của người Xơ Đăng, mà là niềm tự hào về nghề truyền thống mà các thế hệ đi trước truyền lại cho đời sau.

Tuy nhiên, trước sự thay đổi của cuộc sống hiện đại, những vật dụng như dao, cuốc, rựa, liềm đều được bán sẵn rất nhiều với mẫu mã đẹp, một số bà con khi cần thường mua luôn vì tính tiện dụng. Vì vậy, nghề rèn truyền thống dần ít người theo.

Với mong muốn bảo tồn di sản của cha ông, trong năm 2023, bà Y Xuôi, nguyên Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Kon Tum (cũ) đã vận động dân làng Kon Kpoong, xã Đăk Ui tổ chức phục dựng lại lò rèn Tơ Niam Dup theo nguyên mẫu, ngay bên cạnh ngôi nhà rông truyền thống của làng.

Ông U Bra, người dân làng Kon Kpoong, xã Đăk Ui cho biết: Việc phục dựng và gìn giữ lò rèn giúp người Xơ Đăng - nhánh Tơ Đrá củng cố bản sắc; đồng thời bổ sung cho kho tàng văn hóa của làng một điểm nhấn độc đáo về văn hóa để có thể khai thác trong giáo dục và du lịch.

Cùng với đó, từ năm 2017, tỉnh Kon Tum cũ triển khai Đề án “Bảo tồn và phát triển nghề truyền thống của các DTTS trên địa bàn tỉnh Kon Tum”. Theo đó, nghề rèn của người Xơ Đăng là 1 trong 9 nghề truyền thống được quan tâm bảo tồn và phát triển. Tỉnh cũng xây dựng các điểm trưng bày, giới thiệu và ký gửi sản phẩm nghề rèn truyền thống tại các điểm tham quan du lịch trong tỉnh.

Ông Nguyễn Văn Quang, Phó Giám đốc Bảo tàng tổng hợp tỉnh Quảng Ngãi, cho biết: Trong thời gian qua, đơn vị đã tiến hành nghiên cứu tư liệu, hình ảnh, sưu tầm và tư liệu hóa các tư liệu nghề thủ công truyền thống, trong đó có nghề rèn của người Xơ Đăng để phục vụ công tác trưng bày. Đơn vị cũng đã mời các nghệ nhân phục dựng lại lò rèn Tơ Niam Dup tại Bảo tàng Tổng hợp tỉnh (cơ sở Kon Tum) để trình diễn, giới thiệu di sản văn hóa phi vật thể tới đông đảo công chúng.

Hiện nay, tại các làng người Xơ Đăng vẫn còn một số hộ duy trì nghề rèn truyền thống để chế tác nông cụ phục vụ sản xuất. Với sự quan tâm, nỗ lực trong việc phục dựng và bảo tồn các nghề truyền thống của đồng bào DTTS, nghề rèn của người Xơ Đăng kỳ vọng sẽ tiếp tục được gìn giữ, trao truyền cho các thế hệ mai sau, góp phần làm giàu bản sắc văn hóa dân tộc.