Lớp học khèn trong hang đá
Ở thôn Thâm Luông, xã Du Già, tỉnh Tuyên Quang, một lớp học thổi khèn Mông được duy trì trong hang đá tự nhiên. Không học phí, không bục giảng, nghệ nhân Thào Nhè Chứ lặng lẽ truyền tiếng khèn của cha ông cho những đứa trẻ vùng cao.
Lớp học không giáo án, không học phí
Sương sớm giăng trên những nếp nhà trình tường ở Thâm Luông. Từ phía cuối bản, tiếng khèn khi trầm đục, lúc réo rắt vọng qua vách núi. Lần theo âm thanh ấy, chúng tôi tìm đến nhà nghệ nhân Thào Nhè Chứ.
.jpg)
Ông Chứ mang dáng vẻ của người đàn ông quanh năm bám nương rẫy, với đôi bàn tay chai sần. Nhưng khi nâng chiếc khèn lên, ông như một nghệ sĩ thực thụ, những ngón tay trở nên mềm mại, thoăn thoắt trên từng nốt khèn.
Với người Mông, khèn không chỉ là nhạc cụ mà còn là tiếng lòng. Người ta thổi khèn trong những ngày hội, gọi bạn đi chơi Xuân, bày tỏ tình cảm và tiễn đưa người đã khuất về với tổ tiên.
Ông Chứ kể, ông mê tiếng khèn từ năm 12 tuổi. Đến năm 15 tuổi, ông bắt đầu học những nốt đầu tiên từ cha - một người thổi khèn có tiếng trong vùng. Không sách vở, không bản nhạc, việc học chủ yếu bằng truyền khẩu, ghi nhớ bằng đôi tai và sự cảm nhận.
Năm 18 tuổi, ông đã thành thạo những bài khèn khó và các điệu múa đòi hỏi sức khỏe, từng giành nhiều giải Nhất tại các hội thi múa khèn ở vùng Yên Minh trước đây.
Nhưng theo thời gian, khi điện thoại thông minh và những hình thức giải trí mới ngày càng phổ biến, số thanh niên biết thổi khèn trong bản thưa dần.
“Bọn trẻ bây giờ nhiều đứa đi làm công ty. Học khèn vừa tốn hơi, múa lại mệt nên ít đứa chịu khó. Tôi nghĩ, nếu không có ai dạy, mai này tiếng khèn tắt mất thì bản làng buồn lắm, người Mông cũng mất đi cái hồn của cha ông”, ông Chứ trăn trở.
Từ suy nghĩ ấy, ông bắt đầu mở lớp dạy khèn. Ban đầu chỉ vài đứa cháu, thanh niên trong xóm đến học. Tiếng lành đồn xa, trẻ em trong bản tìm đến ngày một đông. Không có giáo án hay học phí, ông kiên trì truyền lại những gì mình biết.
Kiên trì truyền từng nốt nhạc
Khi số học trò tăng lên, khoảng sân trước nhà không còn đủ rộng cho các em luyện múa. Đầu tháng 6 năm nay, ông Chứ đưa lớp học vào một hang đá lớn ngay tại thôn Thâm Luông.
Hang đá có nền tương đối bằng phẳng, rộng và mát, đặc biệt thích hợp cho việc luyện khèn trong những ngày Hè. Vòm hang cũng tạo hiệu ứng cộng hưởng, khiến tiếng khèn vang vọng, trầm hùng giữa núi rừng.
Lớp học có gần 60 học trò, chủ yếu từ 7 đến 15 tuổi. Trong năm học, do các em bận học văn hóa, ông vẫn duy trì việc dạy vào những ngày cuối tuần. Riêng dịp nghỉ Hè, lớp được tổ chức tập trung hơn, thường từ thứ Hai đến thứ Sáu, khi có thời gian ông dạy thêm cả cuối tuần.
Hàng chục năm qua, ông Chứ chưa thu học phí của bất kỳ học trò nào. “Nhà các cháu còn nghèo, lấy tiền thì làm sao chúng nó đến học. Tôi dạy vì cái tâm. Thấy bọn trẻ chịu khó, mồ hôi ướt lưng mà vẫn say sưa múa là mình vui rồi”, ông nói.
Nằm gần thác Du Già, một điểm du lịch sinh thái được nhiều du khách tìm đến, lớp học khèn trong hang đá cũng trở thành điểm trải nghiệm văn hóa đặc biệt. Không ít du khách nước ngoài tò mò dừng lại, xem các em luyện tập và xin thử thổi khèn.
Qua lớp học của ông Chứ, hàng trăm học trò đã biết thổi, múa khèn; nhiều người trở thành hạt nhân văn nghệ ở địa phương như Lù Mí Hả, Thào Mí Mua. Uy tín của ông còn lan sang các địa bàn lân cận, thu hút thanh niên từ xã Ngọc Long tìm đến học.
Đáng chú ý, giữa những cậu bé khỏe khoắn còn có những cô gái mảnh mai, nhỏ nhắn cũng mạnh dạn theo học. Vàng Thị Dở, 11 tuổi và Vàng Thị Mí, 12 tuổi, miệt mài ôm chiếc khèn gần bằng người, tập bấm nốt, nhún chân và xoay theo từng điệu múa.
Theo ông Chứ, học múa khèn vốn đòi hỏi thể lực, với con gái càng khó khăn hơn. Thế nhưng hai học trò nhỏ luôn kiên trì, nhiều hôm còn đến lớp sớm. Từ chỗ không đủ hơi để thổi, nay Dở đã biết 5 bài khèn.
“Lúc mới học, cái khèn to và nặng, cháu thổi không ra hơi, đau cả lồng ngực. Nhưng nhìn các bạn múa hay nên cháu cố gắng. Bố mẹ cũng vui khi thấy cháu biết thổi khèn”, Dở nói.
Rời Thâm Luông, tiếng khèn từ vòm hang vẫn dặt dìu vang vọng giữa núi rừng. Ở đó, nghệ nhân Thào Nhè Chứ vẫn kiên trì truyền từng nốt nhạc, từng động tác cho lớp trẻ. Không chỉ dạy một nhạc cụ, ông đang trao cho những đứa trẻ vùng cao một phần ký ức, bản sắc và niềm tự hào về cội nguồn.
Từ vách đá Thâm Luông, những hạt mầm văn hóa ấy đang được "gieo" xuống để tiếng khèn Mông tiếp tục ngân vang giữa đại ngàn.
