Mặt nạ Ka đong của người Dao áo dài sử dụng trong dịp đặc biệt nào?
Giữa đêm Cấp sắc của người Dao (nhóm Dao áo dài), khuôn mặt quỷ dữ của Ka đong xuất hiện từ bóng tối, mang theo niềm hân hoan thay vì sợ hãi. Đằng sau vẻ ma mị ấy, là một nghi lễ thiêng, gửi gắm niềm tin bảo hộ và những giá trị đạo lý của cộng đồng.
.jpg)
Nhân vật đặc biệt trong Lễ Cấp sắc
Ði qua những bản làng người Dao áo dài ở Tuyên Quang, dễ nhận thấy đời sống văn hóa giàu bản sắc, gắn bó với đạo hiếu, dòng họ và núi rừng. Với mỗi người con trai, Lễ Cấp sắc - nghi lễ nhập họ, đặt tên âm là một dấu mốc trưởng thành đặc biệt.
Trong không gian linh thiêng ấy, Ka đong xuất hiện với những bước nhảy vừa dữ dằn vừa hài hước, tạo nên nét độc đáo không thể thiếu.
Ðêm Cấp sắc tại gia đình anh Ðặng Văn Sang, thôn Khâu Làn, xã Quản Bạ, căn nhà sàn rực sáng trong ánh lửa. Càng về khuya, tiếng trống, tiếng sóc chuông càng dồn dập.
Từ khoảng tối ngoài cửa sàn, hai nhân vật đeo mặt nạ gỗ bất ngờ xuất hiện. Họ mặc quần áo chàm rách, vai đeo bị đay, tay cầm dao dài và nỏ gỗ.
Chiếc mặt nạ với sừng nhô cao, hốc mắt sâu, đường nét dữ dằn khiến diện mạo trở nên ma mị. Nhưng thay vì sợ hãi, mọi người tập trung quanh ngũ đài, chăm chú theo dõi từng động tác của Ka đong.
Thầy cúng Phàn Văn Chắn - chủ lễ, cho biết sự xuất hiện của Ka đong trong Cấp sắc Tam Thanh là bắt buộc. Theo quan niệm của người Dao, đây là nhân vật được mời từ rừng sâu về hỗ trợ các thầy cúng, dùng nỏ, dao và những động tác mạnh mẽ để xua đuổi tà khí, đồng thời bảo vệ người thụ lễ bước vào đời sống tâm linh mới.
Ka đong không chỉ xuất hiện trong Lễ Cấp sắc, mà còn có mặt ở Lễ Cầu tự, Lễ đầy tháng và một số nghi lễ khác. Người được chọn phải là nam giới nhanh nhẹn, giỏi giang, biết đối đáp và có đạo đức tốt.
Anh Phàn Văn Phúc - người từng đảm nhận vai Ka đong, cho biết trước khi vào lễ, người đóng phải biệt lập trong buồng kín, không để ai nhìn thấy mặt thật.
Việc này nhằm giữ sự linh thiêng và giúp người diễn nhập trọn vẹn vai trò đại diện cho thần linh. Với đàn ông Dao, được cộng đồng lựa chọn là một vinh dự lớn.
Qua những bước nhảy mạnh mẽ, Ka đong tái hiện ký ức sinh tồn của cộng đồng. Các động tác cày, bừa, tra hạt, cấy lúa, gặt hái được mô phỏng sinh động. Khi giương nỏ, múa dao, nhân vật lại tái hiện cảnh săn bắn, bảo vệ gia đình trước thú dữ.
Theo ông Bàn Xuân Triều - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Bảo tồn văn hóa dân tộc Dao tỉnh Tuyên Quang, tục hóa trang Ka đong gắn với ký ức di cư đầy gian khổ của người Dao.
Trong quá trình mở bản, dịch bệnh và thú dữ luôn là mối đe dọa. Người Dao tạo ra hình hài dữ dằn để xua đuổi ma quỷ, đồng thời gửi gắm mong ước bảo vệ cuộc sống, mùa màng và duy trì nòi giống.
Ðặc biệt, khi người con trai hoàn thành nghi thức ngã đài, Ka đong tiến đến đón nhận, trao miếng ăn, ngụm nước và tên âm cho người thụ lễ. Ðây là biểu tượng của sự tái sinh về tâm linh, đánh dấu thời khắc người con trai chính thức được tổ tiên nhận mặt, dòng họ ghi danh.
Từ nhân vật bảo vệ, Ka đong trở thành người truyền dạy đạo lý, nhắc người thụ lễ phải hiếu kính cha mẹ, yêu thương gia đình, giúp đỡ cộng đồng và sống tử tế.
Tiến sĩ Bàn Tuấn Năng, dân tộc Dao, nhận định Ka đong không đơn thuần là nhân vật hóa trang mà là một “gạch nối” tâm linh trong đời sống người Dao phương ngữ Mùn. Hình tượng này thể hiện niềm tin vào sự bình an, may mắn, sinh sôi và gửi gắm những chuẩn mực đạo lý mà cha ông truyền lại.
Chế tác công phu
Ðằng sau không khí rộn ràng của đêm lễ là quá trình tạo tác mặt nạ công phu, thể hiện tri thức dân gian về tự nhiên. Ðể làm được mặt nạ Ka đong đúng chuẩn, người thợ phải tìm gỗ từ những khu rừng sâu.
Tại xã Quản Bạ, nghệ nhân Phàn Sào Quãng - thôn Khâu Làn, cho biết, gỗ làm mặt nạ phải là cây “Cà sẳng đéng”. Loại gỗ này nhẹ, bền, ít nứt nẻ.
Sau khi đưa về, nghệ nhân phải đục khoét để lòng mặt nạ chỉ còn khoảng 1cm, giúp người múa có thể đeo trong suốt đêm lễ mà không quá nặng.
Màu sắc trên mặt nạ cũng chủ yếu lấy từ nguyên liệu tự nhiên. Bột than pha nhựa cây tạo màu đen, đất đỏ tạo sắc son; lông thú rừng và giấy màu được dùng để trang trí.
Nghệ nhân Cháng Văn Tâm ở xã Cao Bồ thông tin, từng đường đục đều phải thể hiện được vẻ hoang sơ, dữ dằn nhưng mang tính bảo hộ.
Sau khi hoàn thành, mặt nạ Ka đong không còn là một đạo cụ thông thường mà trở thành vật thiêng. Nghệ nhân Phàn Sào Quãng cho biết, chiếc mặt nạ của gia đình ông đã được sử dụng trong Lễ Cấp sắc suốt 7 đời.
Ngày thường, mặt nạ được cất giữ trang trọng trên gác bếp hoặc gần bàn thờ tổ tiên. Không phải ai cũng được tùy tiện chạm vào hay đeo thử.
Qua thời gian, việc bảo tồn văn hóa Ka đong của người Dao áo dài Tuyên Quang vẫn được duy trì bền bỉ. Những nghệ nhân lớn tuổi truyền lại cho lớp trẻ kỹ thuật đẽo gỗ, cách tạo hình và từng bước múa nghi lễ.
Chiếc mặt nạ bám vệt khói gác bếp tiếp tục xuất hiện trong những đêm Cấp sắc, như một “tấm khiên văn hóa” gìn giữ niềm tin, bản sắc và nhắc nhở thế hệ sau sống tử tế giữa đại ngàn.
