Ka Ly Band với gần 120 thành viên thường xuyên biểu diễn tại các lễ hội, làm sống dậy âm nhạc dân gian Ba Na trong thời đại mớiTrở về với buôn làng
Ở làng Kon Klor, phường Kon Tum, tỉnh Quảng Ngãi, cái tên Ka Ly Trần (Ka Ly là tên -Trần là họ) được nhắc đến với niềm tự hào rất riêng. Người trong làng kể về anh giản dị mà đầy thuyết phục: Ka Ly chơi được cồng chiêng, T’rưng, goong, đàn đá; hát bằng tiếng Ba Na; am hiểu cả nhạc cụ hiện đại. Anh biết chỉnh chiêng, biết dạy trẻ con và thanh niên trong làng chơi nhạc, thậm chí tự tay làm nhạc cụ truyền thống.
Mới 37 tuổi, Ka Ly mang trong mình dòng chảy văn hóa Ba Na gần như trọn vẹn. Sinh ra bên dòng sông Đăk Bla, lớn lên trong tiếng chiêng, nhịp T’rưng và những cuộc vui làng nối dài theo mùa mưa nắng, anh theo cha và các nghệ nhân làm quen với âm nhạc từ khi mới 5 tuổi. Những thanh âm ấy thấm vào Ka Ly tự nhiên như hơi thở của cuộc sống thường ngày.
Âm nhạc Tây Nguyên cùng hệ thống nhạc cụ truyền thống của người Ba Na đã nuôi dưỡng Ka Ly suốt những năm tháng trưởng thành. Tốt nghiệp Khoa Thanh nhạc, Trường Đại học Văn hóa Nghệ thuật Quân đội tại TP. Hồ Chí Minh, anh không chọn con đường ở lại thành phố mà lặng lẽ trở về Kon Klor. Một lựa chọn dứt khoát, như để trả nghĩa với buôn làng nơi mình sinh ra.
Cuộc trở về ấy bắt nguồn từ nỗi trăn trở không của riêng Ka Ly Trần. Khi những già làng, nghệ nhân lần lượt về với Yang, lớp trẻ ngày càng thưa dần trong sinh hoạt văn hóa, tiếng chiêng đứng trước nguy cơ lặng im. Điều đó khiến anh day dứt. Ka Ly chọn ở lại, bền bỉ giữ nhịp chiêng cho làng, như một lời đáp với nỗi lo của người già và với chính cội nguồn của mình.
“Đánh thức” văn hóa Ba Na từ thế hệ trẻ
Được đào tạo bài bản về âm nhạc, lại mang trong mình chất tài hoa của người Ba Na, Ka Ly chọn con đường không dễ: Kéo người trẻ trở lại với âm nhạc dân tộc. Anh tin rằng, khi âm nhạc truyền thống trở nên hấp dẫn và gần gũi hơn, người ta sẽ tự tìm về. Từ suy nghĩ ấy, Ka Ly vận dụng kiến thức đã học để “chắp cánh” cho âm nhạc dân gian Tây Nguyên.
Tích góp từng chút, anh mở Trung tâm âm nhạc dân gian Ka Ly, lặng lẽ nghiên cứu, truyền dạy cho thanh, thiếu niên cách chơi nhạc cụ truyền thống theo tinh thần mới: Giữ cốt lõi dân gian nhưng bắt nhịp với âm nhạc đương đại. Nhiều bạn trẻ lần đầu nhận ra rằng, nhạc cụ Tây Nguyên không chỉ dành cho lễ hội, mà còn có thể hòa tấu những giai điệu hiện đại. Nhờ đó, nhiều loại nhạc cụ truyền thống Ba Na được “đánh thức”.
Chàng trai Ka Ly đã làm hồi sinh âm nhạc Tây Nguyên với sự tìm tòi, nghiên cứu và phát triển các nhạc cụ dân gian Ba NaKhông chỉ truyền dạy, Ka Ly Trần còn trực tiếp sưu tầm, chế tác và chơi thành thạo nhiều nhạc cụ truyền thống, đồng thời sử dụng linh hoạt nhạc cụ hiện đại để làm phong phú phần hòa âm. Những năm qua, anh dành nhiều thời gian nghiên cứu nhạc cụ tre nứa và cùng cộng sự sáng tạo bộ cồng chiêng “Ding Dông” dựa trên nền chiêng ngũ cung truyền thống, mở rộng đủ thang âm quốc tế. Bộ chiêng gồm 27 chiếc, cho phép trình diễn cả nhạc dân gian lẫn các tác phẩm hiện đại, góp phần giới thiệu văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên theo cách cởi mở, hội nhập hơn. Ka Ly cũng là người sáng chế đàn đá theo thang âm 7 âm, có thể chơi được nhiều thể loại âm nhạc khác nhau.
Bên cạnh đó, Ka Ly còn nổi tiếng là người chỉnh chiêng mát tay, công việc đòi hỏi thẩm âm tinh tế và sự kiên nhẫn hiếm thấy ở người trẻ. Nhiều già làng mang chiêng cổ lạc tiếng đến nhờ anh chỉnh sửa, để những thanh âm lại ngân vọng xa hơn.
Từ lớp học nhỏ đến ban nhạc cộng đồng
Từ trung tâm âm nhạc, Ka Ly tập hợp bà con trong làng cùng lên rừng tìm lồ ô, tre nứa mang về phơi sấy, đục đẽo. Những cây đàn T’rưng được dựng lại, trống Ba Na được lấy ra khỏi góc nhà, các nhạc cụ từng mai một dần hồi sinh từ bàn tay khéo léo và niềm đam mê của anh cùng người làng.
Thấy Ka Ly quyết tâm, nhiều già làng và những người biết chơi nhạc cụ cũng góp sức. Từ gần 30 người ban đầu, đội nhạc phát triển lên hơn 100 thành viên, có thời điểm tới 120 người, hình thành Ban nhạc dân gian Ka Ly Band, do Ka Ly Trần làm Trưởng nhóm.
Ka Ly Band là ban nhạc dân gian đông thành viên hiếm có. Với Ka Ly, âm nhạc Tây Nguyên là âm nhạc của cộng đồng; sân khấu không chỉ là ánh đèn mà là cả không gian buôn làng, nơi tiếng chiêng vang qua núi đồi, nhịp xoang gắn kết con người với đại ngàn.
Ở Kon Tum hôm nay, làng Kon Klor không chỉ nổi tiếng là làng du lịch cộng đồng, mà còn được biết đến bởi đội nghệ nhân “chân đất” - những người quanh năm quen việc nương rẫy nhưng vẫn giữ trong mình dòng chảy văn hóa Ba Na. Đội nhạc có thành viên mới 9 tuổi, cũng có người đã ngoài 60. Sau những buổi tỉa trồng khoai sắn, họ lại mặc trang phục truyền thống, cùng nhau biểu diễn.
Không dừng lại ở buôn làng, Ka Ly đưa những nghệ sĩ chân đất ấy đi biểu diễn trong và ngoài tỉnh, xuất hiện ở nhiều chương trình lớn mang tầm quốc gia. Ka Ly cũng tham gia dàn dựng nhiều chương trình nghệ thuật mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc. Với anh, tham gia không phải vì giải thưởng, mà để công chúng thấy rõ vẻ đẹp và sức hấp dẫn của âm nhạc Tây Nguyên. Nhờ đó, nhiều nhạc cụ từng mai một đã được hồi sinh trong đời sống lễ hội hôm nay.
