Người Dao có “luật riêng” trong gian bếp
Gian bếp của người Dao không chỉ là nơi giữ lửa, nấu ăn mà còn là không gian sinh hoạt chung của gia đình, trong đó có nhiều quy tắc, quy định như được mặc định truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác.
Nơi ngọn lửa đầu tiên đánh dấu một mái nhà mới
Trong quan niệm của người Dao, bếp lửa không đơn thuần phục vụ cuộc sống sinh hoạt hằng ngày, mà còn là nơi kết nối giữa con người với thế giới tâm linh. Vì vậy, trong mỗi nếp nhà, gian bếp luôn được dành một vị trí đặc biệt, gắn với những quy tắc mà người lớn thường dạy lại cho con cháu từ nhỏ.
Anh Triệu Tiến Hương, người Dao ở xã Xuân Dương, tỉnh Lạng Sơn cho biết, khi dựng một ngôi nhà mới, việc đầu tiên gia chủ thực hiện không phải là sắp xếp đồ đạc, mà là nhóm lên bếp lửa.
Ngọn lửa đầu tiên trong nhà mới có ý nghĩa rất quan trọng. Người Dao quan niệm đó là sự khởi đầu cho một cuộc sống mới, cầu mong gia đình được bình an, làm ăn thuận lợi, con cháu khỏe mạnh, hòa thuận, anh Hương chia sẻ.
Theo anh Hương, bếp trong nhà thường được đặt ở hướng Đông. Bên cạnh bếp, nhiều gia đình còn dựng một ô nhỏ đan bằng nứa để thờ thần bếp, bên trong đặt bát hương và một chiếc chén. Trong tín ngưỡng truyền thống của người Dao, thần bếp là vị thần bảo hộ cho gia đình, chứng giám những lời cầu mong về cuộc sống đủ đầy, yên ấm.
Chính vì gắn với thần bếp nên gian bếp không phải là không gian sinh hoạt tùy tiện. Mỗi hành động diễn ra quanh bếp đều thể hiện sự tôn trọng đối với nơi được xem là giữ lửa cho cả gia đình.
Gian bếp và những điều kiêng kỵ
Cùng với tín ngưỡng thờ thần bếp, người Dao lưu giữ nhiều quy tắc ứng xử liên quan đến gian bếp. Những điều tưởng như nhỏ bé ấy lại phản ánh cách cộng đồng nhìn nhận về sự thiêng liêng của không gian chung của gia đình.
Theo anh Triệu Tiến Hương, người Dao thường rất chú ý khi lựa chọn củi đưa vào bếp. Khi đi rừng lấy củi, họ tránh mang về những thân cây khô có dấu hiệu từng bị sét đánh. Người Dao cho rằng, loại củi này có thể mang theo điều không may, làm ảnh hưởng đến sự bình yên của gia đình và bị xem là không phù hợp để đưa vào nơi thờ thần bếp.
Cách ứng xử trong gian bếp cũng có những nguyên tắc riêng. Vì người Dao quan niệm, đây là nơi linh thiêng nên trai gái trong nhà không được ôm ấp, đùa giỡn bên bếp. Phụ nữ trong thời kỳ kinh nguyệt kiêng bước qua những thanh củi đặt cạnh bếp để tránh ảnh hưởng đến sự thanh sạch của không gian thờ tự.
Những quy tắc này không chỉ đơn thuần là những điều cấm kỵ, mà còn là cách người Dao dạy con cháu biết tôn trọng những không gian chung của gia đình. Qua lời dặn của ông bà, cha mẹ, trẻ nhỏ được học cách giữ gìn sự ngăn nắp, biết kính trọng những giá trị tinh thần đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, cùng với sự thay đổi của đời sống, nhiều gia đình Dao đã sử dụng bếp gas, bếp điện để thuận tiện hơn trong sinh hoạt. Tuy nhiên, ở nhiều ngôi nhà, bếp lửa truyền thống vẫn được duy trì như một phần không thể thiếu của nếp sống gia đình.
Và trong mỗi căn bếp ấy, ngọn lửa không chỉ sưởi ấm một mái nhà, mà còn lưu giữ những giá trị văn hóa được bồi đắp qua thời gian.
