Nhìn lại 10 năm thực hiện chính sách cho Người có uy tín: Cần thay đổi quan niệm về lựa chọn Người có uy tín (Bài 9)

Nhiều tiêu chí để lựa chọn

Theo Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 6/3/2018 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí lựa chọn, công nhận Ngươi có uy tín và chính sách đối với Người có uy tín trong đồng bào DTTS thì, đối tượng có thể được bình bầu là Người có uy tín khá rộng, gồm: Cán bộ, công chức, viên chức, lực lượng vũ trang theo quy định của pháp luật hiện hành có quá trình công tác lâu năm, có cống hiến cho dân tộc, đất nước đã nghỉ công tác; Già làng, trưởng thôn, trưởng dòng họ hoặc những người thường được đồng bào DTTS mời thực hiện các nghi lễ cầu cúng cho gia đình, dòng họ, bản làng; Chức sắc, chức việc trong các tôn giáo ở vùng DTTS...; Nhân sỹ, trí thức, doanh nhân, nhà giáo, người hành nghề chữa bệnh giỏi hoặc người có điều kiện kinh tế thường giúp đỡ và được đồng bào tín nhiệm.

Mặc dù theo quy định không có tiêu chí nào quy định về độ tuổi, giới tính, nhưng trên thực tế những người có nhiều kinh nghiệm sống phong phú, hiểu lịch sử, biết rõ mọi người, mọi nhà trong thôn, có ảnh hưởng rộng trong cộng đồng, thường là các bậc cao niên và hầu hết là nam giới, được bà con tín nhiệm bầu là Người có uy tín của thôn, bản...

Tuy nhiên hiện nay, nhiều Người có uy tín tuổi cao, sức yếu nên khả năng nắm bắt thông tin cơ sở, tiếp cận khoa học kỹ thuật mới gặp khó khăn; đồng thời, khả năng tuyên truyền, vận động, thuyết phục của người cao tuổi so với người trẻ tuổi cũng có phần hạn chế, nhất là những chủ đề liên quan đến giới trẻ, đời sống mới… 

Không chỉ vậy, già hóa độ tuổi còn làm cho đội ngũ Người có uy tín thường xuyên biến động. Có tình trạng một số địa phương đang trong thời gian trình Chủ tịch UBND tỉnh ra quyết định công nhận danh sách Người có uy tín, thì phải thực hiện xét chọn lại do người được đề nghị đã qua đời bởi tuổi cao, sức yếu hoặc ốm đau…

Đơn cử, tại Sơn La là một trong những tỉnh có số lượng Người có uy tín đông nhất cả nước với 2.251, tập trung chủ yếu từ 50-70 tuổi, cao nhất là 81 tuổi. Do vâỵ, hàng năm có nhiều người do tuổi cao, sức yếu không đảm bảo sức khoẻ đã được đưa ra khỏi danh sách và bầu người khác thay thế. Theo danh sách Người có uy tín được UBND tỉnh Sơn La phê duyệt trong năm 2021 có 163 người đưa ra khỏi danh sách Người có uy tín, thì có tới 51 người không đảm bảo sức khoẻ và có tới 10 người đã chết.

Từ thực tiễn cuộc sống cho thấy, không phải khi được chọn là Người có uy tín của thôn, bản được chính quyền địa phương công nhận, thì các già làng, trưởng bản ảnh hưởng sâu rộng trong thôn bản mới đi vận động Nhân dân chấp các chủ trương, đường lối của Đảng, gương mẫu đi đầu trong phát triển kinh tế… mà có rất nhiều người vẫn âm thầm, tự nguyện làm nhiều việc có ích cho cộng đồng. Họ xem việc làm đó, giống như “cơm ăn, nước uống” hàng ngày, với mong muốn góp sức bảo vệ an ninh thôn bản, bảo vệ đường biên, mốc giới, phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới để xây dựng quê hương giàu đẹp...

Ông Ngọc Văn Thạnh, thôn Bản Mon, xã Đàm Thuỷ, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng là một ví dụ. Mặc dù không phải là Người có uy tín của thôn, nhưng từ năm 2001 ông đã tham gia cùng với lực lượng an ninh trật tự của thôn và bộ đội biên phòng tuần tra bảo vệ đường biên cột mốc.

“Mình tham gia bảo vệ đường biên cột mốc, bảo vệ an ninh thôn xóm, là muốn để gia đình và bà con yên tâm lao động sản xuất để phát triển kinh tế”, ông Thạnh cho biết.

Cần trẻ hoá “Người có uy tín”

Tại Hội thảo “Thực trạng và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện chính sách và phát huy vai trò của Người có uy tín trong đồng bào DTTS khu vực Tây Bắc” (tháng 7/2022), ông Cầm Bá Tường, Phó trưởng Ban Dân tộc tỉnh Thanh Hoá cho rằng: Để nâng cao vai trò, trách nhiệm của lực lượng Người có uy tín thực hiện hiệu quả chính sách dân tộc trong tình hình mới, ngoài các tiêu chí lựa chọn Người có uy tín theo quy định của Quyết định 12 , thì cần bổ sung về độ tuổi, trình độ học vấn... Trong đó, độ tuổi nên dao động từ từ 35 đến dưới 65. 

“Bầu người trẻ quá thì nói sợ dân không nghe, nhưng bầu các cụ tuổi cao, sức yếu sẽ không phát huy hết vai trò, trách nhiệm của mình”, ông Tường nhấn mạnh.

Ông Lỳ Xuyến Phù, nguyên là Bí thư Chi bộ bản A Pa Chải, xã Sín Thầu, huyện Mường Nhé, Điện Biên, người được bà con trong bản tín nhiệm là Người có uy tín trong rất nhiều năm, tuy nhiên đến năm 2021, ông đã đã xin rút khỏi danh sách Người có uy tín của bản. Ông nói: Là Người có uy tín cũng không có gì khó cả, chỉ cần chấp hành các chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, vận động bà con nghe theo thì làm được mà. "Tuy nhiên, nay mình già, đi lại khó khăn, trong khi có rất nhiều việc cần phải đi sâu sát cơ sở, thậm chí khi vận động bà con việc gì đó, bà con đi nương rẫy phải đợi đến tối mới đến được nhà. Vì vậy, tôi cũng muốn bà con giới thiệu cho lớp trẻ tham gia".

Bên cạnh độ tuổi, thì trình độ không cao nên chắc chắn tiếp cận thông tin, công nghệ, kỹ thuật mới của lớp Người có uy tín cao tuổi, khó nhanh nhạy bằng người trẻ tuổi đảm nhận cương vị này. Vì thế, khả năng tuyên truyền, vận động, thuyết phục của người cao tuổi so với người trẻ tuổi, sẽ có phần hạn chế, nhất là những chủ đề liên quan đến giới trẻ, đời sống mới…

Lấy một ví dụ từ thực tế để chứng minh, có những người trẻ tuổi, ít kinh nghiệm sống hơn nhưng là người rất được tôn trọng, nói dân tin, làm dân theo. Đó là tấm gương của Thèn Văn Hiển anh Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn Bản Giáng, xã Trung Sơn, huyện Yên Sơn, Tuyên Quang. Mặc dù là thế hệ trẻ, sinh năm 1990, nhưng từ năm 2015 với những kiến thức và hiểu biết của mình, anh Hiển đã luôn nỗ lực vận động người dân trong thôn xóa bỏ hủ tục lạc hậu, tuyên truyền vận động bà con tích cực lao động sản xuất, trồng rừng, trồng ngô, vay vốn chính sách để nuôi trâu, nuôi bò… từng bước nâng cao thu nhập để bớt khổ, bớt nghèo,100% trẻ em ở Bản Giáng đã đến trường đi học đúng độ tuổi.

Cũng ở tỉnh Tuyên Quang, từ lúc 29 tuổi, anh Lý Văn Thanh, Tổ trưởng Tổ dân phố Hòn Lau, thị trấn Yên Sơn, huyện Yên Sơn, 6 năm qua luôn được bà con trong thôn bình bầu là Người uy tín. Anh Thanh kể, việc vận động tuyên truyền những tưởng giản đơn thế nhưng người cán bộ trẻ lại vấp phải sự phản ứng  từ phía dân bản. Có người còn quy cho anh cái tội “vắt mũi chưa sạch” lại dám dạy khôn và đi ngược lại tập tục bao đời. Không nản chí, anh Thanh bắt đầu từ việc thay đổi nhận thức ngay trong chính gia đình, họ tộc mình.

 Để mọi việc thành công, anh Thanh đã vận động chính gia đình, dòng tộc làm gương trước. Khi có cơ hội, anh cùng mọi người “mục sở thị” những mô hình ở địa phương khác thực hiện tốt nếp sống văn hóa mới trong việc cưới, việc tang. Nhờ “mưa dầm thấm lâu” mà nhận thức người dân dần thay đổi. Đến nay, nhiều gia đình trong dòng họ chủ động cắt bỏ lễ nghi rườm rà trong ma chay, cưới hỏi.

Đặc biệt hơn, nữ già làng Bàn Mùi Khe, sinh năm 1987, thôn Đại Thành, xã Ea M’droh (huyện Cư M’gar, tỉnh Đắk Lắk), là Người có uy tín thôn Đại Thành. Được biết, cư dân thôn Đại Thành, xã Ea M’droh gần 100% là người DTTS, chủ yếu là đồng bào dân tộc Dao đỏ di cư từ các tỉnh miền núi phía Bắc. Đời sống của họ còn nhiều khó khăn, trình độ văn hóa hạn chế. Chị Khe luôn bám sát bà con. Trong thôn có nhiều vụ mâu thuẫn, tranh chấp hay gia đình bất hòa…, chị luôn đưa ra cách giải quyết hợp tình hợp lý. 

Năm 2014, chị Khe được dân làng chọn làm Người có uy tín khi 27 tuổi, và trở thành Người có uy tín trẻ tuổi nhất vùng. Bà con thôn Đại Thành khẳng định, chị Khe xứng đáng với danh xưng Người uy tín của thôn.

“Là người hòa giải thì rất khó, bây giờ cần phải kết hợp cả kiến thức hiện đại về pháp luật, xã hội và phong tục, tập quán để có nhiều phương án thì cuộc hòa giải mới thành công”, chị Khe chia sẻ.

Nhìn vào những tấm gương, việc làm của Người có uy tín cho thấy, để phát huy vai trò, trách nhiệm của Người có uy tín, cũng cần có cách nhìn thông thoáng, thay đổi quan điểm về lựa chọn Người có uy tín. Trong đó, những người trẻ tuổi cũng đang có nhiều lợi thế để tiếp cận với văn bản, chính sách pháp luật của Nhà nước, với khoa học công nghệ thông tin. Có sức khỏe, năng lực nếu được lựa chọn, thì chắc chắn người trẻ tuổi cũng sẽ phát huy được những ưu điểm của một lớp người trẻ có kiến thức, có quyết tâm cá nhân và có những suy nghĩ, việc làm để thuyết phục, dẫn dắt cộng đồng.