Những điều đặc biệt ở Lễ hội Katê của người Chăm
Lễ hội Katê của đồng bào Chăm ở Khánh Hòa, ngoài ý nghĩa tưởng nhớ và ôn lại công đức của ông bà, tổ tiên, còn có nhiều nghi thức đặc biệt.
Katê được xem là một trong những lễ hội quan trọng và lớn nhất của người Chăm Bàlamôn ở Khánh Hòa, thường được được tổ chức vào ngày 1/7 lịch Chăm (tháng 10 dương lịch).
Lễ hội thể hiện niềm tôn kính với tổ tiên
Nhiều người vẫn hay gọi vùng đất phía Nam tỉnh Khánh Hòa là đất tháp. Bởi lẽ nơi đây là vùng đất còn lưu giữ dấu ấn của nền văn hóa Chăm Pa một thời rực rỡ. Đó là hệ thống đền tháp, cùng nhiều tác phẩm điêu khắc độc đáo, những lễ hội đặc trưng của người Chăm còn lưu giữ đến ngày nay.
Trong số đó, Katê là một lễ hội đặc biệt mà người Chăm dành mọi sự tôn kính đối với ông bà, tổ tiên. Theo Phó Cả sư Lưu Sanh Thanh - Ủy viên Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Khánh Hòa, Thư ký Hội đồng Chức sắc Chăm Bàlamôn, Katê là lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn.
"Đây là dịp để người dân tỏ lòng biết ơn thần linh, ông bà, tổ tiên. Dịp này, người dân sẽ dâng lễ vật cúng ông bà, tổ tiên với lòng thành kính cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, sức khỏe bình an, gia đình thịnh vượng", Phó Cả sư Lưu Sanh Thanh khẳng định.
Các lễ vật chính trong lễ hội Katê tại đền tháp bao gồm: 1 con dê, 3 con gà để làm lễ tẩy uế trong tháp, 5 mâm cơm với canh và thịt dê, 1 mâm cơm với muối vừng, thêm 3 ổ bánh gạo cùng hoa quả.
Ngoài ra, người dân còn chuẩn bị thêm rượu, trứng, xôi chè, trầu cau... Đây là phần lễ vật mang lên cúng trên các tháp, còn phía dưới chân tháp sẽ là hàng trăm mâm lễ khác nhau do những người dự lễ thành tâm chuẩn bị.
Bao giờ cũng vậy, sau các nghi lễ tại đền tháp, không khí Lễ hội Katê tiếp tục được nối dài tại các làng, tộc họ và từng gia đình. Theo nghệ nhân Hán Văn Quân (xã Phước Hữu), trong những ngày này, nhà nào trong làng cũng đi lễ trên các đền, tháp xong về cúng tổ tiên, rồi mở cửa đón họ hàng, người thân đến vui chơi, chúc mừng Lễ hội Katê.
Điều dễ thấy nhất ở Lễ hội Katê là sự có mặt của nhiều thế hệ trong gia đình, cộng đồng. Người cao tuổi chỉ cho con cháu cách chuẩn bị lễ vật, cách thực hành nghi lễ.
Chị Lưu Trường Ái (thôn Hữu Đức, xã Phước Hữu) chia sẻ: Được nghe các chức sắc, người lớn tuổi giải thích ý nghĩa từng nghi lễ, những người trẻ như chúng tôi hiểu rằng, gìn giữ văn hóa bắt đầu từ những điều rất gần gũi như: Sử dụng tiếng nói dân tộc, trân trọng trang phục, âm nhạc, các điệu múa, chủ động tham gia hoạt động cộng đồng.
Câu chuyện đẹp về mối gắn kết giữa 2 dân tộc
Katê là lễ hội tiêu biểu của người Chăm và Lễ rước y trang nữ thần Pô Inư Nưgar được xem là phần “hồn” của lễ hội. Nhưng có một điều không phải ai cũng biết, đó là hàng trăm năm qua, bộ y trang lại do đồng bào dân tộc Raglay cất giữ cẩn thận.
Theo truyền thuyết, người Chăm và người Raglay là chị em ruột, người Chăm là chị cả, người Raglay là em út. Trong thành ngữ của người Chăm cũng có câu “Chăm sa-ai Raglay adei”, nghĩa là người Chăm là chị cả, còn người Raglay là con gái út.
Và con gái út là người có quyền thừa kế tài sản của cha mẹ để lại, đồng thời, thực hiện nghĩa vụ chăm sóc, thờ phụng cha mẹ khi về già.
Chính vì thế, từ xa xưa, người Raglay được giao vai trò đảm trách việc bảo quản y trang của vua chúa và các đồ cúng lễ trên đền tháp để thờ phụng ông bà, tổ tiên và thần linh.
Và mỗi khi mùa Katê về, Lễ rước y trang lại được người Chăm và người Raglay tái hiện lại một cách trang trọng và đầy đủ nhất. Điều đó thể hiện mối quan hệ gắn bó lâu đời giữa đồng bào Chăm và Raglay trong gìn giữ, trao truyền những giá trị văn hóa, tín ngưỡng.
Theo ông Bá Minh Truyền, chuyên gia nghiên cứu văn hóa Chăm (Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa), Lễ rước y trang tạo nên một không gian di sản sống: Người Raglay gìn giữ, người Chăm đón nhận. Ranh giới giữa hai dân tộc dường như xóa bỏ, chỉ còn lại sự đồng điệu trong tâm linh và tự hào dân tộc.
Đồng bào Raglay không chỉ xuất hiện trong Lễ rước y trang mà còn tham gia nhiều nghi lễ trong suốt thời gian diễn ra Lễ hội Katê. Họ hoà cùng không khí lễ hội và cùng chung niềm vui đồng bào Chăm càng tô đậm thêm tinh thần thần đoàn kết giữa 2 dân tộc.
Trải nghiệm văn hoá và sự mến khách của người Chăm
Sau phần lễ, phần hội được diễn ra ở tất cả các làng Chăm theo đạo Bàlamôn, với nhiều hoạt động văn nghệ, thể thao truyền thống độc đáo, mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc Chăm.
Một điều thú vị nữa là sự hiếu khách của người Chăm. Sau một đêm đắm chìm trong nghệ thuật truyền thống dân tộc, du khách có thể ghé vào bất cứ một gia đình nào để chúc mừng và cùng vui Katê với gia chủ.
Chị Nguyễn Thị Bích Ly (du khách đến từ Gia Lai) bày tỏ: "Đây là lần đầu tiên tôi đến dự Lễ hội Katê. Tôi cảm nhận được sự thành kính và niềm tự hào của đồng bào Chăm khi được biểu diễn múa hát dâng lên thần linh và tổ tiên. Tôi thấy mình thật may mắn khi được hòa mình vào sinh hoạt văn hóa độc đáo này".
Từ các nghi lễ linh thiêng được trao truyền, thực hành qua bao thế hệ đến những màn biểu diễn nhạc cụ, múa hát truyền thống, những bữa cơm họp mặt của các thành viên trong gia đình, dòng họ... Tất cả làm nên một mùa Lễ hội Katê rực rỡ sắc màu văn hóa.
