Nơi bảo tồn và phát huy giá trị văn hoá nguồn cội

Ấn tượng đầu tiên khi tới thăm quan Bảo tàng, đó là không gian tĩnh lặng, mang kiến trúc khối hình hình vuông với ý nghĩa tượng trưng như một chiếc bánh chưng khổng lồ. Chính giữa tầng 1 trưng bày một chiếc trống đồng lớn mô phỏng theo trống đồng Đông Sơn, mang ý nghĩa tượng trưng cho chiếc bánh giầy tròn, theo quan niệm của người Việt cổ là “Trời tròn - đất vuông”. Tầng 2 của Bảo tàng là nơi trưng bày chính để giới thiệu, tìm hiểu về sự hình thành, phát triển của Nhà nước Văn Lang và nền văn minh nông nghiệp trồng lúa nước của các vua Hùng. Qua các tài liệu hiện vật gốc và các tài liệu khoa học phụ trợ được trưng bày theo các chủ đề: Đất nước, con người thời nguyên thuỷ; bắt đầu thời dựng nước; sự nghiệp dựng nước Văn Lang của các vua Hùng; di tích lịch sử Đền Hùng và việc thờ cúng vua Hùng trên đất cổ Phong Châu; tình cảm của đồng bào cả nước, sự quan tâm của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và bạn bè quốc tế với Đền Hùng.

Đồng chí Nguyễn Thị Bích Phượng - Phó trưởng Phòng Quản lý di tích, văn hoá, lễ hội, Khu di tích lịch sử Đền Hùng cho biết: “Bảo tàng hiện lưu giữ, bảo quản trên 5.000 tài liệu, hiện vật khoa học. Tất cả đều được gìn giữ một cách trân trọng, sắp xếp khoa học và trình bày công phu. Mỗi khi có đoàn khách đến thăm quan, cán bộ, hướng dẫn viên của Bảo tàng sẽ giới thiệu những dấu tích văn hoá vật thể, bằng chứng khoa học minh chứng cho quá trình phát triển của người Việt cổ từ thời nguyên thủy đến thời đại Hùng Vương.

Qua việc thăm quan các phòng trưng bày tại Bảo tàng, du khách có thể hình dung sự ra đời của Nhà nước Văn Lang vào những thế kỷ đầu tiên của thiên niên kỷ thứ nhất trước công nguyên, với sự phát triển của kỹ thuật luyện kim đồ đồng Đông Sơn đạt đỉnh cao, cư dân Việt cổ lúc ấy có nền sản xuất tiến bộ, dẫn đến sự dư thừa của cải và xuất hiện tầng lớp người giàu có hơn, kết hợp nạn xâm lấn từ phương Bắc tràn xuống. Vì vậy, con người lúc này có nhu cầu cần liên minh với nhau để trị thủy và đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Khi đó thủ lĩnh bộ lạc Văn Lang là bộ lạc mạnh nhất đã đứng ra thống nhất các bộ lạc khác. Thủ lĩnh nước Văn Lang ngày nay chúng ta gọi là Vua Hùng. Bộ máy Nhà nước Văn Lang lúc đó gồm: Các Vua Hùng, các Lạc Hầu, Lạc Tướng, thần bộ, nữ lệ... Xã hội không có tầng lớp nông nô, nô lệ bị áp bức.

Trong không gian ấm cúng, các tài liệu, hiện vật được trưng bày đã tạo nên những điểm nhấn sinh động, tạo đặc trưng rất riêng, chỉ có trong không gian trưng bày tại Bảo tàng Hùng Vương. Qua thuyết minh của hướng dẫn viên Bảo tàng, du khách như được trở về toàn cảnh quá khứ lịch sử dựng nước và giữ nước của cha ông ta. Các hiện vật trưng bày được lựa chọn từ bốn giai đoạn văn hóa tiêu biểu là: Phùng Nguyên - Đồng Đậu - Gò Mun - Đông Sơn. Trong đó, hiện vật thuộc giai đoạn văn hóa Đồng Đậu tại Bảo tàng được sưu tập khá phong phú. Từ các loại công cụ lao động sản xuất; vũ khí, dụng cụ săn bắn; dụng cụ sinh hoạt đến đồ trang sức... được chế tác bằng các chất liệu khác nhau như: Đá, đồng, xương, gốm... Qua đây, cho thấy người Đồng Đậu sống định cư lâu dài trên những đồi gò ở vùng Trung du để vừa có thể lên rừng săn bắt, vừa xuống đồng trồng cấy, sản xuất nông nghiệp. Là giai đoạn nối tiếp giữa văn hóa Phùng Nguyên và Đông Sơn, văn hóa Gò Mun cũng được phản ánh đậm nét qua các hiện vật đang trưng bày tại Bảo tàng. Đến đây, du khách được chứng kiến những hiện vật được làm từ đá, đồ đồng, gốm, gỗ khá phong phú. Đặc biệt, công cụ lao động bằng đồng được sử dụng trong sản xuất nông nghiệp đã góp phần thúc đẩy nền nông nghiệp thành ngành sản xuất chủ yếu của người dân. Các hiện vật trưng bày thuộc giai đoạn văn hóa Đông Sơn được lựa chọn từ các di chỉ khảo cổ học tiêu biểu của tỉnh như: Làng Cả (thành phố Việt Trì), gò De (xã Thanh Đình)... Nền văn hóa này có rất nhiều loại hình: Di chỉ cư trú, di chỉ mộ táng, di chỉ xưởng... trong đó, đồ đồng là di vật đặc trưng nhất.

Qua việc thăm quan các phòng trưng bày tại Bảo tàng, du khách có thể hình dung sự ra đời của Nhà nước Văn Lang vào những thế kỷ đầu tiên của thiên niên kỷ thứ nhất trước công nguyên, với sự phát triển của kỹ thuật luyện kim đồ đồng Đông Sơn đạt đỉnh cao, cư dân Việt cổ lúc ấy có nền sản xuất tiến bộ, dẫn đến sự dư thừa của cải và xuất hiện tầng lớp người giàu có hơn, kết hợp nạn xâm lấn từ phương Bắc tràn xuống. Vì vậy, con người lúc này có nhu cầu cần liên minh với nhau để trị thủy và đấu tranh chống giặc ngoại xâm. Khi đó thủ lĩnh bộ lạc Văn Lang là bộ lạc mạnh nhất đã đứng ra thống nhất các bộ lạc khác. Thủ lĩnh nước Văn Lang ngày nay chúng ta gọi là Vua Hùng. Bộ máy Nhà nước Văn Lang lúc đó gồm: Các Vua Hùng, các Lạc Hầu, Lạc Tướng, thần bộ, nữ lệ... Xã hội không có tầng lớp nông nô, nô lệ bị áp bức.

Ngoài ra, du khách còn được chiêm ngưỡng bộ sưu tập ảnh giới thiệu về hành trình Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, Hát Xoan Phú Thọ - Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; Chủ tịch Hồ Chí Minh với Đền Hùng, tiêu biểu là bộ sưu tập ảnh chụp nhân sự kiện Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm Đền Hùng ngày 19 tháng 9 năm 1954 và gặp gỡ, nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại Đoàn quân Tiên phong trước khi về tiếp quản thủ đô Hà Nội với lời căn dặn nổi tiếng: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước/Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”. Lần thứ hai Bác về thăm Đền Hùng là gần tròn 8 năm sau, tức ngày 19 tháng 8 năm 1962, với lời căn dặn: “Leo núi phải lên đến đỉnh cũng như người làm cách mạng không được bỏ dở chừng, đã đi phải tới đích".