Bà Neáng Neth, người dân địa phương nay đã hơn 70 tuổi, nhưng bà vẫn thường xuyên duy trì đến quét dọn, chăm sóc mộ nữ Anh hùng Neáng Nghés Tuổi 20 hóa thành huyền thoại của đồng bào dân tộc Khmer
Giữa vùng Bảy Núi nắng gió, xã Ô Lâm hôm nay yên bình với những phum sóc trù phú, ít ai hình dung nơi đây từng là chiến trường khốc liệt. Trong ký ức của những người già nơi đây kể lại, hình ảnh Neáng Nghés là cô gái Khmer nhỏ bé nhưng gan dạ vẫn hiện lên rõ nét như vừa mới hôm qua.
Sinh năm 1942 trong một gia đình nghèo, mồ côi cha mẹ từ sớm, tuổi thơ của Neáng Nghés gắn liền với những tháng ngày cơ cực và cảnh quê hương bị giày xéo. Chính hoàn cảnh ấy đã hun đúc trong Neáng Nghés tinh thần yêu nước và ý chí phản kháng mạnh mẽ. Mới 18 tuổi, Neáng Nghés đã tham gia cách mạng, làm giao liên, tiếp tế lương thực, thuốc men cho lực lượng du kích.
Không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ hậu cần, Neáng Nghés còn là hạt nhân trong các phong trào đấu tranh của quần chúng. Cô vận động bà con Khmer đứng lên đòi quyền sống, chống lại chính sách dồn dân lập “ấp chiến lược” của kẻ thù. Trong một cuộc biểu tình lớn tại Tri Tôn, chính cô là người dám đứng ra đối thoại trực diện với quận trưởng, bảo vệ quyền lợi của đồng bào mình.
Những hoạt động dũng cảm ấy khiến Neáng Nghés trở thành mục tiêu săn lùng của địch. Tháng 3/1962, trên đường làm nhiệm vụ trở về thì cô bị bắt. Bị giam cầm, tra tấn dã man, nhưng người con gái tuổi đôi mươi vẫn một mực giữ trọn khí tiết. Trước họng súng kẻ thù, Neáng Nghés hiên ngang ngẩng cao đầu mà bước đi trong niềm tự hào của đồng bào trong phum sóc.
Ngày 15/3/1962, cô bị xử tử tại cánh đồng phum Chông Khsách. Sự hy sinh của cô đã biến sự đau thương đồng bào Khmer trở thành ngọn lửa căm thù, tiếp thêm sức mạnh cho phong trào cách mạng địa phương.
Sau đó, Huyện ủy Tri Tôn đã tổ chức Lễ truy điệu và tuyên bố công nhận Neáng Nghés là đảng viên Đảng Lao động Việt Nam. Ngày 25/3/2005, Neáng Nghés là nữ dân tộc Khmer duy nhất trong tỉnh được Chủ tịch Nước truy tặng danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang Nhân dân.
Ngày giỗ của Anh hùng lực lượng vũ trang Nhân dân Neáng Nghés luôn có các tổ chức đoàn thể đến thắp nén hương tưởng nhớ “Địa chỉ đỏ” giữa lòng phum sóc
Ngày nay, tại xã Ô Lâm, Khu tưởng niệm nữ liệt sĩ Neáng Nghés được xây dựng khang trang, trở thành “địa chỉ đỏ” giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ. Công trình không chỉ là nơi tri ân mà còn là biểu tượng cho tinh thần đoàn kết Kinh – Khmer nơi vùng biên viễn.
Mỗi ngày, bà Neáng Neth, hơn 70 tuổi, cần mẫn quét dọn, thắp hương trong khu tưởng niệm. Với bà, đây không chỉ là công việc mà còn là sự tri ân từ trái tim. “Tôi làm vì cảm phục chị Nghés. Mong con cháu sau này hiểu được sự hy sinh ấy mà sống tốt hơn, yêu quê hương hơn,” bà chia sẻ.
Tấm bia đá trong khuôn viên khắc họa vắn tắt cuộc đời 20 năm ngắn ngủi nhưng đầy oanh liệt của chị. Những dòng chữ giản dị nhưng đủ để người đọc cảm nhận được khí phách kiên cường của một nữ chiến sĩ. Nhiều đoàn học sinh, đoàn thể thường xuyên đến đây dâng hương, nghe kể chuyện về chị như một bài học sống động về lịch sử.
Không gian khu tưởng niệm cũng là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, lễ hội của đồng bào Khmer. Vào dịp lễ, Tết truyền thống, nơi đây rộn ràng tiếng nói cười, vừa trang nghiêm vừa ấm áp, như sự tiếp nối giữa quá khứ và hiện tại.
Khu tưởng niệm Liệt sĩ Neáng Nghés còn là địa chỉ để lớp trẻ, các đoàn thể tổ chức nhiều hoạt động Sức sống mới trên quê hương anh hùng
Sau chiến tranh, xã Ô Lâm từng bước hồi sinh mạnh mẽ. Từ vùng đất chịu nhiều bom đạn, nơi đây nay đã khoác lên mình diện mạo nông thôn mới. Những con đường bê tông sạch đẹp nối dài qua từng phum sóc, trường học khang trang, trẻ em được đến lớp đầy đủ.
Hơn 65 % dân số là đồng bào Khmer, nhưng đời sống vật chất và tinh thần ngày càng được nâng cao. Những cánh đồng lúa xanh mướt trải dài, xen lẫn hàng thốt nốt vươn cao – biểu tượng đặc trưng của vùng đất An Giang. Cuộc sống yên bình hiện diện trong từng mái nhà dưới chân núi Cô Tô.
Người dân nơi đây luôn tin rằng, sự đổi thay hôm nay có phần máu xương của những người như Neáng Nghés. Chính vì vậy, việc gìn giữ và phát huy truyền thống cách mạng trở thành trách nhiệm chung của cả cộng đồng.
Thế hệ trẻ Ô Lâm hôm nay không còn sống trong khói lửa chiến tranh, nhưng câu chuyện về nữ Anh hùng Nghés vẫn là nguồn động lực mạnh mẽ. Nhiều em học sinh, sinh viên nỗ lực học tập, vươn lên thoát nghèo, góp phần xây dựng quê hương giàu đẹp.
Neáng Nghés đã ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, nhưng tên tuổi của cô đã trở thành biểu tượng bất tử trong lòng nhân dân. Từ một cô gái Khmer bình dị, cô đã hóa thành đóa hoa bất tử giữa đất trời Bảy Núi là một minh chứng sống động cho chủ nghĩa anh hùng cách mạng và sức mạnh của khối đại đoàn kết dân tộc.
Xã Ô Lâm luôn xác định trân trọng, tri ân lịch sử là một trong những tiêu chí về giữ gìn bản sắc văn hóa DTTSÔng Phan Thanh Lương, Chủ tịch UBND xã Ô Lâm chia sẽ, Ô Lâm được thành lập trên cơ sở sáp nhập 3 xã Anh hùng ( Ô Lâm, An Tức và Lương Phi), đây là cơ sở để xã giữ tiêu chí riêng về gìn giữ bản sắc văn hóa DTTS với nhiều di tích lịch sử cấp quốc gia, cấp tỉnh, trong đó có Khu tưởng niệm nữ liệt sĩ Neáng Nghés được xem là “địa chỉ đỏ” nhằm giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ nhất và đồng bào dân tộc Khmer.
Bên cạnh đó, Chương trình MTQG 1719 đầu tư nhiều tỷ đồng để triển khai dự án bảo tồn văn hóa đồng bào Khmer. Vì thế chúng tôi luôn mong muốn, tiếp tục được quan tâm để có nguồn lực đủ mạnh để xã đạt nông thôn mới sau sáp nhập.
Giữa nhịp sống đổi thay từng ngày, câu chuyện về nữ Anh hùng Neáng Nghés vẫn được truyền lại, như một lời nhắc nhở, quá khứ không bao giờ mất đi, mà luôn hiện hữu, nâng bước cho hiện tại và tương lai.
