“Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng”: Cơn sốt trăm tỷ và "mỏ vàng" văn hóa bản địa (Bài 1)

Mỏ vàng từ sương mù Tây Bắc

Giữa không gian rạp chiếu hiện đại tại các đô thị lớn, khán giả không khỏi rùng mình trước tiếng gió hú đại ngàn và hình tượng Phí Phông lẩn khuất trong màn sương mù mờ ảo của vùng cao phía Bắc. Bộ phim "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" của đạo diễn Đỗ Quốc Trung đã lập nên một kỳ tích vô tiền khoáng hậu tại phòng vé Việt. 

Tính đến thời điểm hiện tại, phim đã chính thức vượt mức doanh thu 100 tỷ đồng với hơn 1.200.000 lượt khán giả ra rạp. Điều gì đã khiến một câu chuyện về "con ma" vùng cao lại có sức hút mãnh liệt, tạo nên doanh thu kỷ lục tại đô thị như thế?

Câu trả lời nằm ở "vốn cổ". Từ lâu, văn hóa của các DTTS tại Việt Nam đã là một kho tàng vô tận cho điện ảnh, nhưng chưa bao giờ hình tượng tâm linh lại được khai thác với sự cộng hưởng mạnh mẽ như lần này. 

Không còn là những câu chuyện hù dọa đơn thuần, Phí Phông trên màn ảnh là sự tổng hòa giữa truyền thuyết dân gian và nỗi sợ nguyên thủy của con người trước thiên nhiên hùng vĩ nhưng đầy bí ẩn.

Đạo diễn Đỗ Quốc Trung - người đã dành nhiều thời gian đi điền dã để tìm chất liệu, chia sẻ: "Chất liệu thực tế mà tôi ấn tượng nhất khi đi thực tế tại các bản làng Tây Bắc đó là nếp ăn, nếp ở gắn chặt với thiên nhiên của người dân. Hình tượng Phí Phông không chỉ hiện lên độc lập, mà gắn với không khí bí ẩn, liêu trai như lớp sương mù nơi rừng thiêng, nước độc. Mỗi khi đến một bản làng hay một dân tộc, tôi lại được nghe một dị bản khác nhau về Phí Phông. Điều này cho thấy Phí Phông không phải câu chuyện của riêng một đồng bào nào. Có nơi gọi là Phi Phông, Phí Phồng... tôi đã quyết định xây dựng hình tượng này dựa trên những điểm chung nhất gắn với hang động, rừng sâu và cây thiêng đặc sắc vùng Tây Bắc".

Giải mã "Phí" dưới góc nhìn dân tộc học

Trong hệ thống mã văn hóa của người Thái, hình tượng Phí Phông không đơn thuần là một câu chuyện kinh dị, mà phản ánh tầng sâu trong tâm lý cộng đồng và cấu trúc xã hội. Theo PGs.Ts. Phạm Gia Lâm, trong tiếng Thái, "Phí" có nghĩa là "Ma". Tuy nhiên, các loại ma như Phí Ca Rong (Ma cà rồng), Phí Cáy (Ma gà) và Phí Phông (Ma lai) có sự khác biệt rõ rệt về thân vị, hình thái và nguồn thức ăn.

PGs.Ts. Phạm Gia Lâm phân tích: "Phí Phông thường giữ nguyên hình người nhưng di chuyển rất nhanh, hoặc xuất hiện dưới dạng những đốm sáng lập lòe. Trong phim, các nhân vật như Bà Huỳnh, Sáy, Lua là sự phản chiếu mặt tối trong bản nguyên con người: Hung bạo, ác độc, có những khao khát không sạch sẽ theo quy chuẩn đạo đức. Đây là ẩn dụ hoàn hảo cho xung đột giữa “cái tôi” xã hội chuẩn mực và “cái tôi” bản năng trần trụi. Đặc biệt, tạo hình của các nhân vật Phí Phông thường rất đẹp, đặc biệt là ánh mắt ma mị, phản ánh cơ chế sợ hãi vô thức của cộng đồng: Cái gì quá đẹp đều ẩn chứa sự nguy hiểm".

Việc cộng đồng trong phim ứng xử với Phí Phông bằng cách kỳ thị, cách ly về mặt tâm linh hoặc hóa giải bằng pháp thuật thầy mo cũng gợi mở nhiều suy nghĩ về đạo lý. Khác với các loài ma rừng tấn công từ bên ngoài, Phí Phông ở ngay trong nhà, trong bản. Nó mã hóa nỗi sợ về sự phản bội hoặc mục nát từ bên trong cộng đồng vốn đề cao tính đoàn kết.

Khi người trẻ tự hào về bản sắc dân tộc

Ngồi trong rạp chiếu phim hiện đại giữa thành phố, Hoàng Văn Hiếu - một sinh viên dân tộc Nùng đến từ Cao Bằng không giấu được sự xúc động. Hiếu chia sẻ: "Đó là cảm xúc rất đặc biệt, vừa tự hào, vừa xúc động. Em cảm thấy văn hóa của mình đang dần được quan tâm, trân trọng hơn trong đời sống hiện đại. Bộ phim đã tái hiện chân thực từ trang phục, phong tục cho đến ngôn ngữ, mang lại cảm giác gần gũi như đưa em trở về không gian bản làng thân thương".

Đối với thế hệ trẻ DTTS, việc thấy bản sắc dân tộc mình được đưa lên phim một cách chỉn chu giúp thu hẹp khoảng cách giữa bản làng và đô thị. Những chi tiết như cảnh xe hỏng đột ngột giữa đường ban đêm và tục rải tiền lẻ "xin đường" khiến Hiếu thấy rất "thật", vì nó gắn với những niềm tin dân gian đã tồn tại từ lâu. Hiếu tin rằng: "Những giá trị văn hóa truyền thống hoàn toàn có thể được gì giữ và lan tỏa mạnh mẽ trong xã hội ngày nay".

Đồng quan điểm, sinh viên Hà Nguyên Thái (dân tộc Thái) cho rằng, ranh giới giữa đức tin và hủ tục nằm ở cách hành xử và mục đích. Thái nhìn nhận: "Mọi người nên tôn trọng văn hóa truyền thống và phản biện những hủ tục gây hại, không có bằng chứng, ảnh hưởng tới sức khỏe. Thời xưa y tế thấp, người dân lấy tâm linh làm lá chắn, coi ma quỷ là kẻ gây ra tai ương. Khi cả một khu vực đều tin thì rất khó thay đổi".

Nghệ thuật và trách nhiệm với cộng đồng

Đạo diễn Đỗ Quốc Trung ý thức rõ sức ảnh hưởng của một tác phẩm điện ảnh. Anh khẳng định, đoàn phim đã cân nhắc kỹ lưỡng để không làm khán giả hiểu sai lệch về văn hóa cộng đồng các DTTS. "Chúng tôi không chỉ lấy văn hóa làm nền để hù dọa giật gân, mà xây dựng câu chuyện nhân văn về lòng dũng cảm và sự đoàn kết. Để tránh nhạy cảm, chúng tôi xây dựng một bản làng riêng không định danh cụ thể dân tộc nào, phóng tác dựa trên các nghiên cứu về họa tiết, kiến trúc Tây Bắc".

Sự thành công của "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" đã minh chứng cho việc đạt được sự cân bằng giữa phim nghệ thuật và phim thương mại. Khán giả rời rạp không chỉ mang theo nỗi sợ bản năng, mà còn là sự ám ảnh về triết lý nhân sinh và khát khao muốn trực tiếp đến khám phá vẻ đẹp vùng cao.

Dưới lăng kính của một nhà báo đã nhiều năm gắn bó với vùng cao, tôi nhận thấy sức hút của "Phí Phông" không chỉ đến từ sự tò mò. Nó đến từ khát vọng định danh văn hóa dân tộc trong dòng chảy hiện đại. Tuy nhiên, khi màn ảnh khép lại, thực tế sau làn khói sương ấy vẫn còn đó những trăn trở.

Bài 2: "Phí Phông: Quỷ máu rừng thiêng" - Xoa tan nỗi sợ về ma mị