Tại TP. Cần Thơ, nơi có trên 543.000 đồng bào Khmer sinh sống, chiếm hơn 14% dân số thành phố, đời sống văn hóa và tinh thần của đồng bào gắn bó mật thiết với hệ thống 120 ngôi chùa và 37 salatel.

Không chỉ là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, chùa từ lâu đã trở thành trung tâm văn hóa, giáo dục và gắn kết cộng đồng; là không gian lưu giữ tiếng nói, chữ viết, phong tục tập quán và các giá trị tốt đẹp của dân tộc Khmer.

Hòa thượng Tăng Nô, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội trưởng Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước TP. Cần Thơ, Chứng minh Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP. Cần Thơ, chia sẻ: Trong đời sống của đồng bào Khmer, dân tộc và Phật giáo Nam tông Khmer luôn gắn bó như một thể thống nhất. Mối quan hệ ấy đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ, cùng chia sẻ những vui buồn của cộng đồng trong cả thời chiến lẫn thời bình.

Trên những tuyến đường dẫn vào các khu dân cư của đồng bào Khmer, hình ảnh những ngôi chùa Nam tông Khmer với sắc vàng rực rỡ vẫn nổi bật giữa màu xanh cây lá. Chùa thường được xây dựng ở vị trí trung tâm của các sóc (khu dân cư của đồng bào Khmer). Từ đó, chùa trở thành điểm hội tụ của đời sống cộng đồng. Mọi hoạt động tín ngưỡng, lễ hội, học tập hay các sự kiện quan trọng đều diễn ra quanh không gian này.

Giữa nhịp sống hiện đại và tốc độ đô thị hóa ngày càng nhanh, những ngôi chùa Khmer vẫn giữ được vai trò như những “cột mốc văn hóa”. Không gian kiến trúc đặc sắc, các lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sene Dolta hay Óc Om Bóc vẫn được duy trì, vừa bảo tồn bản sắc dân tộc vừa thích nghi với đời sống mới.

Theo Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước TP. Cần Thơ, chính từ những hoạt động sinh hoạt văn hóa thường xuyên tại chùa đã giúp cộng đồng Khmer thêm gắn bó.

Mỗi ngôi chùa không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là không gian thiêng liêng kết nối tình làng nghĩa xóm, giáo dục đạo đức và khơi dậy tinh thần tương thân tương ái.

Đáng chú ý, nhiều chùa còn duy trì các lớp học chữ Khmer, tổ chức các hoạt động giáo dục truyền thống và rèn luyện kỹ năng sống cho thanh thiếu niên. Những lớp học ấy, đang âm thầm nuôi dưỡng tình yêu văn hóa dân tộc trong thế hệ trẻ, giúp các em hiểu hơn về cội nguồn của mình.

Bà Triệu Thị Ngọc Diễm - Phó Chủ tịch Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam TP. Cần Thơ, cho biết: Phật giáo Nam tông Khmer là một bộ phận không thể tách rời của khối đại đoàn kết toàn dân tộc và luôn đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối Đảng, chính quyền với đồng bào Khmer.

Những đóng góp ấy thể hiện rõ ở các phum sóc. Các vị sư sãi và Ban Quản trị chùa đã tích cực vận động bà con tăng gia sản xuất, hiến đất làm đường, chung tay xây dựng nông thôn mới và bảo vệ môi trường.

Không chỉ chăm lo đời sống vật chất, các vị chức sắc còn trở thành điểm tựa tinh thần của người dân. Nhiều vụ việc mâu thuẫn trong cộng đồng được hòa giải ngay từ cơ sở nhờ tiếng nói uy tín của các vị sư sãi. Đồng thời, công tác tuyên truyền pháp luật, nâng cao cảnh giác trước các luận điệu xuyên tạc, chia rẽ dân tộc cũng được thực hiện hiệu quả.

Trong định hướng thời gian tới, Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước TP. Cần Thơ tiếp tục đặt trọng tâm vào công tác đào tạo tăng tài, nâng cao chất lượng giáo dục cho đội ngũ tăng sư, vừa phục vụ mục tiêu hoằng dương chánh pháp, vừa góp phần phát triển nguồn nhân lực cho địa phương và cộng đồng Khmer.

Tại Hội nghị “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Khmer” diễn ra vào tháng 5 vừa qua, tại TP. Cần Thơ, Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Trịnh Thị Thủy nhấn mạnh: Công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc, trong đó có dân tộc Khmer, được xem là yêu cầu chiến lược nhằm góp phần giữ gìn bản sắc dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và phát huy sức mạnh nội sinh của văn hóa trong phát triển đất nước thời kỳ mới.

Tuy nhiên, thực tiễn đang đặt ra không ít khó khăn, thách thức. Một số loại hình văn hóa truyền thống có nguy cơ mai một; cùng với thời gian, việc truyền dạy văn hóa trong cộng đồng, nhất là đối với thế hệ trẻ còn gặp nhiều khó khăn.

Cùng với quá trình đô thị hóa, di cư lao động và tác động của kinh tế thị trường đang làm biến đổi không gian văn hóa truyền thống của đồng bào các DTTS nói chung, đồng bào Khmer nói riêng.

Ông Nguyễn Hoàng Hành - Phó Vụ trưởng Vụ Tuyên truyền công tác dân tộc, tôn giáo (Bộ Dân tộc và Tôn giáo), cho rằng: Thách thức lớn nhất hiện nay, không chỉ là nguy cơ mai một văn hóa, mà còn là nguy cơ đứt gãy sự truyền nối giữa các thế hệ.

Ở một số nơi, hoạt động bảo tồn còn mang tính phong trào, thiếu sự liên kết đồng bộ. Một số giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa hoặc tách khỏi môi trường văn hóa nguyên gốc.

Theo ông Nguyễn Hoàng Hành, cần chuyển từ tư duy bảo tồn thuần túy sang tư duy quản trị phát triển dựa trên giá trị văn hóa. Trong đó, cộng đồng phải là chủ thể trung tâm của quá trình gìn giữ và lan tỏa bản sắc.

Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng được xem là công cụ quan trọng để kết nối thế hệ trẻ với cội nguồn văn hóa dân tộc. Không chỉ số hóa dữ liệu, điều cần thiết hơn là số hóa khả năng lan tỏa bản sắc bằng những phương thức hiện đại, hấp dẫn và phù hợp với giới trẻ.

Ths. Trần Đỗ Huệ Minh - Trường Cao đẳng Du lịch Cần Thơ, cho rằng: Nếu biết tận dụng, văn hóa Khmer hoàn toàn có thể trở thành nguồn tài nguyên quan trọng cho các chương trình phát triển địa phương.

Những sản phẩm từ cây thốt nốt, cây dừa, các loại mắm truyền thống hay gạo thơm của đồng bào Khmer, nếu được xây dựng thương hiệu và phát triển theo chương trình OCOP sẽ tạo ra giá trị kinh tế cao hơn nhiều lần.

Cùng với đó, hệ thống chùa Khmer, lễ hội truyền thống, nghệ thuật dân gian và kho tàng ẩm thực phong phú, chính là nguồn tài nguyên quý giá để phát triển du lịch văn hóa.

“Tuy nhiên, phát triển phải đi đôi với bảo tồn. Việc khai thác du lịch cần tôn trọng không gian tâm linh và sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng. Đồng thời, chính người Khmer, đặc biệt là thế hệ trẻ, phải trở thành những người kể chuyện chân thực nhất về văn hóa dân tộc mình”, Ths. Trần Đỗ Huệ Minh nhấn mạnh.

Khi văn hóa được đặt ở vị trí trung tâm của phát triển, những giá trị truyền thống sẽ không chỉ được gìn giữ, mà còn tiếp tục sinh sôi trong đời sống mới.

Từ tiếng nhạc ngũ âm vang lên giữa sân chùa, những lớp học chữ Khmer mỗi mùa hè, đến những sản phẩm mang hồn phum sóc, có thể thấy, bản sắc Khmer dần được tiếp nối mạnh mẽ, lan tỏa sâu rộng và từng bước trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng cho sự phát triển bền vững của vùng đất Nam Bộ trong giai đoạn mới.