Tết cá kỳ lạ của người Tày: Mổ cá bằng tre, kiêng cá cong đuôi
Từ tập quán nuôi cá chép trong ruộng lúa, người Tày ở xã Mậu Duệ gìn giữ phong tục Tết cá với những nghi lễ tri ân tổ tiên và mâm cỗ mang hương vị bản địa. Lễ hội năm 2026 tiếp tục giới thiệu nét văn hóa này qua nhiều hoạt động trải nghiệm, ẩm thực và quảng bá sản vật địa phương.
Tết cá - nét riêng trong đời sống người Tày ở Mậu Duệ
Ở Mậu Duệ (Tuyên Quang), cá chép không chỉ là sản vật từ những thửa ruộng lúa mà còn gắn với một phong tục được người Tày gìn giữ qua nhiều thế hệ. Đó là Tết cá, còn gọi là Tết Khẩu Ràng, được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2016.
Theo truyền khẩu, khi đến vùng đất này khai khẩn, lập bản, hai thủ lĩnh người Tày là Nguyễn Viễn Rịch và Nguyễn Viễn Quang cùng cộng đồng đã gây dựng cuộc sống tại những thung lũng gần sông, suối.
Trong quá trình trồng lúa, người dân tận dụng ruộng nước để nuôi cá chép. Tập quán ấy dần trở nên phổ biến, vừa bổ sung nguồn thực phẩm, vừa tạo nên sản vật đặc trưng của địa phương.
Ngày 9/9 âm lịch hằng năm, các gia đình tổ chức Tết cá, chuẩn bị lễ vật dâng cúng tổ tiên và thần linh. Đây là dịp tưởng nhớ những người đi trước, trân trọng kinh nghiệm sản xuất được truyền lại và gửi gắm mong ước về mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ.
Qua thời gian, Tết cá trở thành một dấu mốc văn hóa trong đời sống cộng đồng người Tày ở Mậu Duệ.
Nét riêng của ngày lễ còn hiện diện trên mâm cỗ với nhiều món ăn chế biến từ cá chép ruộng, như bánh chưng nhân cá, cá đồ măng chua, cá lam ống vầu, gỏi cá hay bánh lòng cá trộn hạt kê. Mỗi món mang một cách chế biến riêng, thể hiện sự phong phú của ẩm thực địa phương.
Một số gia đình, dòng họ còn duy trì những quy tắc riêng khi làm cá. Cá được mổ vào ban đêm bằng thanh tre vót nhọn thay dao. Khi nướng, đuôi cá không hướng về cửa bếp và cá phải giữ nguyên hình dáng, tránh cong hoặc cháy đuôi...
Những điều kiêng kỵ này là một phần tập quán được lưu truyền, góp thêm nét độc đáo cho Tết cá của người Tày ở Mậu Duệ.
Kết nối văn hóa và trải nghiệm
Tiếp nối phong tục truyền thống, Lễ hội Tết cá của người Tày xã Mậu Duệ năm 2026 dự kiến diễn ra trong hai ngày 16 và 17/10. Tối 16/10, từ 18 giờ 30 phút đến 22 giờ 30 phút, chương trình có chợ đêm ẩm thực và văn nghệ giao lưu. Sáng 17/10, lễ khai mạc diễn ra từ 7 giờ 30 phút đến 12 giờ tại sân Trung đoàn, thôn Cốc Cai, xã Mậu Duệ.
Các hoạt động chính gồm thi câu cá, trình diễn trang phục dân tộc, thi bò đẹp, chế biến ẩm thực truyền thống, đua cá và bắt cá ruộng bằng tay. Đáng chú ý, hoạt động bắt cá ruộng được mở rộng để du khách trực tiếp tham gia, trải nghiệm tập quán gắn với đời sống sản xuất của người Tày.
Lễ hội có 13 gian hàng giới thiệu, bày bán nông sản, món ăn truyền thống, trang phục, nhạc cụ dân tộc cùng nhiều sản vật địa phương như bánh, cốm, chè, gạo, cá, tôm sông, ốc và hoa quả. Trong đó, cá chép ruộng Mậu Duệ là sản phẩm tiêu biểu, gắn với tập quán canh tác lâu đời của người Tày, được giới thiệu đến du khách tại ngày hội.
Từ phong tục được trao truyền qua nhiều thế hệ đến các hoạt động trải nghiệm hôm nay, Tết cá tiếp tục góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa người Tày, đồng thời đưa sản vật và hình ảnh Mậu Duệ đến gần hơn với du khách.
