Ngồi bên bếp lửa bà H’Loi Byă kể cho con cháu nghe những câu chuyện xưa, cách chế biến món ăn truyền thốngNgồi bên bếp lửa trong căn nhà dài, bà H’Loi Byă (SN 1945), buôn Cuôr Đăng B, xã Cuôr Đăng chậm rãi kể: Trước đây, người Ê Đê chỉ quen với các lễ hội truyền thống của buôn làng. Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, đồng bào đã cùng các dân tộc anh em đón Tết Nguyên đán. Từ đó, Tết trở thành dịp sum họp quan trọng trong mỗi gia đình. Với già, Tết trọn vẹn nhất khi cả gia đình 5 thế hệ sum vầy dưới mái nhà dài, cùng cười nói rộn ràng, giữ được sự đoàn kết, yêu thương.
Sau một mùa rẫy, những ché rượu cần đã được ủ sớm, gian bếp trong ngôi nhà dài luôn đỏ lửa, tất cả phụ nữ trong gia đình cùng nhau chuẩn bị mâm cơm Tết đủ hương vị núi rừng và tình thân gia đình.
Trên mâm cơm Tết của người Ê Đê, canh cà đắng gần như không thể thiếu. Cà đắng, đậu ván hái từ vườn nhà, nấu cùng thịt ba chỉ. Khi nồi canh vừa chín tới, cà và đậu được dầm nhuyễn bằng dụng cụ tre, thêm lá é thơm nồng. Vị đắng nhẹ, béo và cay quyện hòa, như tính cách mộc mạc mà sâu sắc của người Ê Đê.
Các thế hệ phụ nữ trong gia đình cùng nhau chuẩn bị mâm cơm ngày TếtRồi món đu đủ giã bình dân mà tinh tế. Đu đủ xanh băm nhỏ, trộn cùng cà chua bi, lá chanh, ớt sừng, gia vị vừa phải, rồi giã đều tay trong cối. Tiếng chày vang lên rộn ràng giữa không khí Tết, tạo nên món ăn có vị cay nồng, chua dịu, mặn hài hòa, đánh thức vị giác ngày Xuân.
Mâm cơm thêm đậm đà với cá hấp xào lá mì. Lá mì non giã nhuyễn cùng ớt, củ nén, xào với cá trên bếp lửa riu riu, tạo nên món ăn bùi, cay, thơm hương rừng. Và như nhiều gia đình Việt khác, người Ê Đê cũng không thể thiếu bánh tét.
Khi mọi món ăn đã sẵn sàng, một chiếc chiếu dài được trải giữa nhà. Thức ăn bày ra, con cháu quây quần bên nhau, cùng uống rượu cần, cùng chia sẻ câu chuyện một năm đã qua. Trong không gian ấy, bữa cơm không chỉ là sự hưởng thụ ẩm thực, mà còn là nghi lễ của sự đoàn viên.
Giữa nhịp sống hiện đại, Tết vẫn là sợi dây bền chặt kéo các thế hệ trở về với mái nhà dài sau một năm làm việc, nhất là đối với những người làm ăn xa.
Trở về buôn làng nghỉ Tết Nguyên đán, chị H’Tina Byă (SN 1988) cùng cả nhà chuẩn bị mâm cơm Tết. Chị H’Tina bảo: Không chỉ đoàn viên cùng người thân, điều tôi thích thú nhất là được học từ mẹ, từ bà cách nấu món truyền thống, học cả cách ứng xử, cách gìn giữ văn hóa dân tộc. Tết cũng là dịp mừng thọ bà, chúc thọ mẹ theo truyền thống thể hiện rõ nét đẹp mẫu hệ.
Mâm cơm mang đậm hương vị của núi rừng, dân dã và tình thân trong cộng đồng mẫu hệCòn với chị H’Loan Byă (SN 1991), Tết là khoảng thời gian được làm “đứa cháu nhỏ” bên bà, nghe kể chuyện xưa, được dặn dò sống cho phải đạo, biết yêu thương và đùm bọc anh em trong đại gia đình. Trong văn hóa Ê Đê, bà là người đại diện cho thế hệ lớn nhất trong nhà. Sự hiện diện của bà là niềm hạnh phúc và là điểm tựa tinh thần cho con cháu.
Theo ông Hoàng Viết Cát, Chủ tịch UBND xã Cuôr Đăng, đồng bào Ê Đê chiếm khoảng 77% dân số toàn xã. Những năm qua, bà con chăm chỉ lao động sản xuất, đa dạng hóa sinh kế, nhiều người trẻ tham gia làm việc tại các khu công nghiệp, xuất khẩu lao động, góp phần cải thiện đời sống. Cùng với phát triển kinh tế, chính quyền địa phương cũng quan tâm khuyến khích đồng bào gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống.
Sự giao thoa văn hóa giúp người Ê Đê đón Tết Nguyên đán theo phong tục chung của cả nước, nhưng trong mái nhà dài, những giá trị cốt lõi vẫn được trân trọng gìn giữ. Bữa cơm Tết vì thế mang hương vị rất riêng. Đó là hương vị của núi rừng, của món ăn dân dã và hơn hết là hương vị của tình thân trong cộng đồng mẫu hệ.
