Thái Nguyên “chi lớn” để gia cố lưới an sinh cho nhóm dân cư yếu thế
Trong điều kiện nhiều chương trình, dự án phải chờ phân bổ ngân sách Trung ương, tỉnh Thái Nguyên vẫn dự kiến chi hơn 64 tỷ đồng để hỗ trợ hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ DTTS tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện.
Sau sáp nhập với Bắc Kạn, Thái Nguyên đứng trước bài toán mở rộng diện bao phủ an sinh xã hội cho gần 1,7 triệu dân, trong đó lao động khu vực phi chính thức và đồng bào DTTS chiếm tỷ lệ lớn.
Đây là lực lượng không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội (BHXH) bắt buộc, trong khi thu nhập lại bấp bênh, dễ bị tác động bởi thiên tai, biến động thị trường hay rủi ro việc làm. Trong khi đó, tỷ lệ tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn tỉnh chưa mấy khả quan.
Dự kiến dành hơn 64 tỷ đồng từ ngân sách địa phương để hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện giai đoạn 2026 - 2030, tỉnh không chỉ hướng tới hoàn thành chỉ tiêu bao phủ BHXH mà còn nhằm gia cố lưới an sinh lâu dài cho những nhóm dễ bị tổn thương nhất.
Chuyển từ “hỗ trợ khi khó khăn” sang “đầu tư để phòng ngừa rủi ro”
Báo cáo của Sở Nội vụ tỉnh Thái Nguyên cho thấy, đến tháng 5/2026 toàn tỉnh có 335.943 người tham gia BHXH, tương đương 45,3% lực lượng lao động trong độ tuổi. Trong đó, chỉ có 50.527 người tham gia BHXH tự nguyện, chiếm khoảng 15%.
Theo Giám đốc Sở Nội vụ tỉnh Dương Xuân Hùng, chỉ tiêu Chính phủ giao đến năm 2030, Thái Nguyên phải đạt hơn 508 nghìn người tham gia BHXH. Do đó, tỉnh cần phát triển thêm khoảng 175 nghìn người tham gia, trong đó BHXH tự nguyện phải tăng thêm khoảng 23 nghìn người.
Trong bối cảnh đó, Sở Nội vụ đã tham mưu, xây dựng chính sách hỗ trợ thêm kinh phí đóng BHXH tự nguyện giai đoạn 2026 - 2030 để UBND tỉnh trình HĐND tỉnh xem xét, thông qua tại kỳ họp chuyên đề tổ chức trong tháng 8/2026.
Theo dự thảo chính sách, dự kiến tỉnh sẽ bố trí khoảng 64,18 tỷ đồng để hỗ trợ gần 86 nghìn lượt người tham gia BHXH. Riêng năm 2026 dự kiến bố trí hơn 5,4 tỷ đồng và tăng dần qua từng năm theo tốc độ phát triển đối tượng tham gia.
Đây là một trong những chính sách an sinh từ ngân sách địa phương có quy mô đáng chú ý của tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập. Dự thảo chính sách thể hiện quan điểm chuyển từ “hỗ trợ khi khó khăn” sang “đầu tư để phòng ngừa rủi ro”, giúp người lao động tích lũy cho tuổi già ngay từ khi còn khả năng lao động.
Ưu tiên đúng nhóm cần được hỗ trợ nhất
Điểm nổi bật của dự thảo chính sách là nguồn lực ngân sách không dàn trải mà tập trung vào ba nhóm đối tượng dễ bị tổn thương nhất: hộ nghèo, hộ cận nghèo và người DTTS. Ngoài mức hỗ trợ của Trung ương theo Nghị định 159/2025/NĐ-CP, ngân sách tỉnh sẽ hỗ trợ thêm 20% mức đóng BHXH tự nguyện.
Chiếu theo quy định hiện hành cùng với hỗ trợ của tỉnh, hộ nghèo trên địa bàn tỉnh sẽ được hỗ trợ 70% mức đóng BHXH tự nguyện, hộ cận nghèo được hỗ trợ 60%, người DTTS được hỗ trợ 50%.
Nếu tính theo mức đóng tối thiểu hiện nay là 330 nghìn đồng/tháng, người thuộc hộ nghèo chỉ phải đóng khoảng 99 nghìn đồng/tháng; hộ cận nghèo đóng 132 nghìn đồng và người DTTS đóng 165 nghìn đồng.
Toàn tỉnh Thái Nguyên hiện có 18.568 hộ nghèo, chiếm tỷ lệ 4,32% và 14.386 hộ cận nghèo chiếm tỷ lệ 3,35%. Trong đó, có 15.666 hộ nghèo và 0.372 hộ cận nghèo là người DTTS.
Nhìn ở góc độ chính sách, đây là mức hỗ trợ đủ để giảm đáng kể rào cản tài chính đối với những nhóm thu nhập thấp, vốn khó duy trì việc tham gia BHXH trong thời gian dài, nhưng là nhóm dân cư cần tiếp cận chính sách an sinh nhất.
Thực tế cho thấy, mặc dù số người tham gia BHXH tự nguyện của tỉnh tăng qua các năm nhưng tốc độ tăng đã có dấu hiệu chững lại. Theo báo cáo của Sở Nội vụ, trong 5 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh chỉ tăng thêm 213 người tham gia BHXH tự nguyện so với cuối năm trước.
Đáng lo ngại hơn, số người thuộc hộ nghèo và hộ cận nghèo tham gia BHXH tự nguyện lại có xu hướng giảm liên tục. Năm 2023, toàn tỉnh có 1.383 người thuộc hộ nghèo và 1.265 người thuộc hộ cận nghèo tham gia BHXH tự nguyện, nhưng đến tháng 4/2026, con số này chỉ còn lần lượt 457 và 346 người.
Gỡ điểm nghẽn từ chính sách hỗ trợ
Đại diện Sở Nội vụ tỉnh Thái Nguyên cho rằng, rào cản lớn nhất đối với việc phát triển BHXH tự nguyện trên địa bàn hiện nay không chỉ ở nhận thức đơn thuần mà còn ở khả năng chi trả. Ngay cả mức đóng tối thiểu 330 nghìn đồng/tháng, sau khi đã được Trung ương hỗ trợ, vẫn là khoản chi không nhỏ đối với một bộ phận lớn lao động trên địa bàn.
Theo tính toán, hiện ngân sách hỗ trợ cho người tham gia BHXH tự nguyện trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên mới chiếm khoảng 11% tổng số tiền phải đóng, còn lại vẫn do người dân tự chi trả. Đây là lý do khiến nhiều lao động thu nhập thấp vẫn đứng ngoài hệ thống BHXH.
Từ góc độ kinh tế, khoản hỗ trợ của địa phương không quá lớn so với tổng ngân sách nhưng có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa đáng kể. Khi mức đóng thực tế giảm xuống còn 99.000 đồng/tháng đối với hộ nghèo hoặc 165.000 đồng/tháng đối với người DTTS, khả năng tiếp cận chính sách sẽ cao hơn nhiều so với trước.
Đặc biệt, theo phân tích của Sở Nội vụ tỉnh Thái Nguyên, nếu một bộ phận lớn lao động khu vực phi chính thức không tham gia BHXH, khi bước vào tuổi già họ sẽ không có lương hưu và tiếp tục phụ thuộc vào các chính sách trợ cấp xã hội của Nhà nước. Trong bối cảnh Luật BHXH năm 2024 giảm độ tuổi hưởng trợ cấp hưu trí xã hội từ 80 xuống 75 tuổi, áp lực chi ngân sách cho trợ cấp người cao tuổi sẽ ngày càng lớn.
Bởi vậy, hỗ trợ người dân tham gia BHXH tự nguyện được xem là giải pháp đầu tư cho an sinh bền vững. Khoản ngân sách hơn 64 tỷ đồng trong giai đoạn 2026 - 2030 không chỉ giúp hàng chục nghìn người dân giảm chi phí tham gia BHXH mà còn góp phần hình thành nguồn bảo đảm thu nhập khi hết tuổi lao động, giảm dần sự phụ thuộc vào trợ cấp xã hội trong tương lai.
Theo đánh giá của BHXH Việt Nam, công tác phát triển BHXH tự nguyện ở vùng đồng bào DTTS và miền núi vẫn luôn là một bài toán khó. Cả nước có khoảng 35 triệu lao động chưa có điều kiện tham gia BHXH, chủ yếu thuộc khu vực không có quan hệ lao động như: Nông thôn, lao động thời vụ, lao động tự do, lao động người dân tộc thiểu số… Do đó, để mở rộng diện bao phủ BHXH tự nguyện ở địa bàn này, việc triển khai các chính sách hỗ trợ phù hợp là rất cần thiết.
