Đền tháp ngàn năm

Các tháp Chăm như: Po Sah Inư trên đồi Bà Nài (phường Phú Thủy), Po Klong Mah Nai trên đồi cát thôn Lương Bình (xã Hòa Thắng), hay Po Dam trên sườn núi Ông Xiêm (xã Liên Hương)... thường được xây dựng trên những vị trí cao, có tầm nhìn bao quát không gian núi non, sông nước xung quanh.

Theo các nghiên cứu khảo cổ học, người Chăm thường lựa chọn những tảng đá lớn làm nền móng cho công trình. Ở những nơi không có đá tự nhiên phù hợp, họ gia cố nền bằng các khối vật liệu nhân tạo có kết cấu vững chắc. Những khu vực có nền đá ong cũng được xem là địa thế lý tưởng để dựng tháp.

Trải qua hàng trăm năm cùng những biến động của lịch sử, chiến tranh và thiên tai, nhiều phần kiến trúc các ngôi tháp đã bị hư hại hoặc đổ sập. Tuy nhiên, hệ thống nền móng các tháp vẫn giữ được độ ổn định đáng kinh ngạc. Hầu như không xuất hiện hiện tượng sụt lún hay nghiêng lệch. Điều đó cho thấy trình độ kỹ thuật xây dựng rất điêu luyện của người Chăm xưa.

Một điểm chung dễ nhận thấy ở các tháp Chăm là đều được xây dựng bằng những viên gạch nung màu nâu đỏ đặc trưng. Các viên gạch được ghép khít với nhau đến mức gần như không nhìn thấy mạch nối. Đến nay, kỹ thuật liên kết vật liệu của người Chăm vẫn là đề tài thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu.

Tháp Chăm thường được xây dựng theo từng cụm, gồm một tháp chính gọi là kalan (trong tiếng Chăm có nghĩa là đền tháp), bao quanh là các tháp nhỏ, công trình phụ trợ và hệ thống tường bao. Kalan theo quan niệm của người Chăm là nơi ngự của các vị thần, vì vậy phần lớn tháp chính đều được xây dựng quay về hướng Đông - hướng mặt trời mọc, biểu trưng cho sự sống, ánh sáng và sự khởi đầu của vạn vật.

Mặt ngoài các tháp Chăm được trang trí hết sức tinh xảo với những mảng phù điêu, hoa văn chạm khắc công phu. Hình ảnh hoa lá, chim thú, vũ nữ Apsara, các vị thần và những biểu tượng tín ngưỡng được thể hiện sinh động trên từng chi tiết kiến trúc. Phần đỉnh tháp vươn cao, thu nhỏ dần về phía trên, tạo cảm giác như một đóa hoa đang nở giữa bầu trời.

Trong khi đó, không gian bên trong tháp lại khá nhỏ hẹp và gần như không có các yếu tố trang trí. Trần tháp được thiết kế theo dạng vòm cuốn cao vút, tạo nên sự thông thoáng và vẻ uy nghiêm cho nội điện. Chính giữa thường đặt bệ thờ hoặc tượng thờ bằng đá, là nơi diễn ra các nghi lễ tín ngưỡng, thể hiện đời sống tâm linh sâu sắc của cộng đồng người Chăm qua nhiều thế kỷ.

Tháp Po Sah Inư và biểu tượng cất cánh

Trong số các đền tháp Chăm trên vùng đất Bình Thuận (cũ), tháp Po Sah Inư là công trình còn tương đối nguyên vẹn và được nhiều người biết đến.

Tọa lạc trên đồi Bà Nài, phường Phú Thủy, đây là một trong những cụm tháp Chăm tiêu biểu có niên đại hơn 1.200 năm, mang đậm phong cách kiến trúc Hòa Lai - một trong những phong cách nghệ thuật cổ đặc sắc của Vương quốc Champa.

Ban đầu, cụm tháp được xây dựng để thờ các vị thần trong tín ngưỡng của người Chăm, gồm thần Shiva, thần Nandin và thần Lửa. Đến khoảng thế kỷ XV, người Chăm xây dựng thêm một số công trình thờ tự để tưởng nhớ công chúa Po Sah Inư, con gái của vua Po Parichanh.

Theo truyền thuyết dân gian Chăm, bà là người tài đức, có nhiều đóng góp cho cộng đồng, hướng dẫn người dân phát triển sản xuất, dệt thổ cẩm, trồng trọt, chăn nuôi và khai thác nguồn lợi từ biển. Vì vậy, bà được người Chăm tôn kính và thờ phụng qua nhiều thế hệ.

Tháp Po Sah Inư là một trong những trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng người Chăm Bàlamôn. Hằng năm, nơi đây diễn ra Lễ hội Katê với nhiều nghi thức truyền thống trang trọng, thu hút đông đảo người dân và du khách tham dự.

Đây là dịp để cộng đồng tưởng nhớ các vị thần linh, tổ tiên, đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ và sự sinh sôi của muôn loài.

Để phát huy giá trị di sản văn hóa Chăm trong phát triển du lịch, ngày 27/4/2026, Cảng hàng không quốc tế Phan Thiết được khởi công xây dựng tại phường Mũi Né, tỉnh Lâm Đồng.

Điểm nhấn của công trình là nhà ga hành khách được thiết kế lấy cảm hứng từ kiến trúc Champa, mô phỏng hình dáng tháp Po Sah Inư - biểu tượng văn hóa nổi tiếng của vùng đất này.

Với gam màu đỏ nâu đặc trưng của gạch tháp Chăm, công trình gây ấn tượng bởi hệ cột trụ vững chãi cùng những lớp mái giật cấp vươn cao. Các chi tiết kiến trúc được cách điệu từ hình tượng đền tháp cổ, gợi liên tưởng đến ngọn lửa thiêng và khát vọng vươn lên của vùng đất giàu truyền thống văn hóa.

Ánh sáng tự nhiên được khai thác thông qua các lớp kết cấu đan xen, tạo nên sự chuyển tiếp hài hòa giữa sáng và tối, giữa đặc và rỗng - những đặc trưng thường thấy trong nghệ thuật kiến trúc Champa.

Việc đưa những yếu tố văn hóa bản địa vào thiết kế công trình hiện đại không chỉ góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho cửa ngõ hàng không của địa phương mà còn thể hiện nỗ lực kết nối giữa di sản và phát triển, để những giá trị văn hóa Chăm tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại.

Cảm nhận từ Phan Rang-Tháp Chàm

Đến Ninh Thuận chiêm ngưỡng Cụm Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi

Cụm Tháp Chăm hơn 800 năm tuổi ở Ninh Thuận