Tư duy đồng kiến tạo trong phát triển du lịch ở bản Khun
Thời gian gần đây du lịch cộng đồng không còn chỉ là câu chuyện “đến và trải nghiệm”, mà trở thành bài toán về bảo tồn và phát triển song hành. Ở Bản Khun, xã Bằng Lang, tỉnh Tuyên Quang đang cho thấy lát cắt rõ nét của sự chuyển đổi ấy.
Ảnh: Vũ Mừng.
Khi cộng đồng thành chủ thể phát triển
Bản Khun là không gian sinh sống của hơn 200 hộ dân, chủ yếu thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Dao và La Chí. Đây là khu vực còn lưu giữ tương đối rõ nét các yếu tố văn hóa truyền thống gắn với đời sống nông nghiệp miền núi, từ nhà sàn, nương rẫy đến các tập quán sinh hoạt lâu đời.
Với địa hình và cảnh quan tự nhiên còn nguyên vẹn, Bản Khun đang được định hướng phát triển du lịch cộng đồng, theo hướng gắn bảo tồn bản sắc với nâng cao sinh kế cho người dân địa phương.
Nhìn từ thực tế ở cơ sở, điểm xuất phát của Bản Khun không phải là những sản phẩm du lịch được “thiết kế lại”, mà chính là đời sống nguyên bản của cộng đồng Tày, Nùng, Dao và La Chí.
Chính nền tảng này, khiến Bản Khun không thể đi theo lối làm du lịch thông thường, nơi cảnh quan hay văn hóa chỉ được “đóng gói” thành sản phẩm trải nghiệm.
Theo Bí thư Đảng ủy xã Bằng Lang Nguyễn Anh Đức, địa phương xác định, du lịch cộng đồng không thể phát triển theo hướng tự phát hay phong trào.
“Quan điểm của chúng tôi là lấy người dân làm trung tâm, nhưng phải có tổ chức, có quy hoạch và có sự đồng hành của các bên. Quan trọng nhất, là giữ được bản sắc gốc của Bản Khun trong quá trình phát triển”, ông Nguyễn Anh Đức nhấn mạnh.
Trong nhiều năm qua, với sự đồng hành của các chương trình hợp tác quốc tế như: Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) tại Việt Nam, hay Du lịch Thụy Sĩ vì sự phát triển bền vững tại Việt Nam (ST4SD)... Bản Khun bắt đầu bước vào một tiến trình phát triển mới.
Điểm đáng chú ý không nằm ở hạ tầng hay lượng khách, mà ở sự thay đổi trong cách tiếp cận. Du lịch không còn được nhìn như một ngành “phục vụ khách”, mà dần trở thành một cấu phần của sinh kế và bảo tồn văn hóa.
Trọng tâm của chuyển đổi này, là khái niệm “đồng kiến tạo”. Thay vì chỉ tham gia cung ứng dịch vụ, người dân trở thành chủ thể thiết kế sản phẩm du lịch, quyết định cách kể câu chuyện bản làng, cách tổ chức trải nghiệm và phân bổ lợi ích.
Trưởng Bản Khun, ông Nông Văn Hoàng cho biết: Trước đây, người dân chủ yếu làm du lịch theo hướng tự phát, mạnh ai nấy làm. Nhưng khi có sự hướng dẫn và tổ chức lại, bà con dần hiểu rằng, làm du lịch không chỉ là đón khách, mà trước hết là giữ gìn nếp sống của chính mình.
“Nếu không giữ được bản sắc thì du khách cũng sẽ không còn điều gì để cảm nhận,” ông Nông Văn Hoàng chia sẻ.
Nhìn rộng hơn, câu chuyện ở Bản Khun không chỉ dừng lại ở một điểm đến, mà phản ánh xu hướng chuyển dịch trong tư duy phát triển: Từ “tài nguyên để khai thác” sang “hệ sinh thái cần duy trì”.
Trong cấu trúc đó, văn hóa không còn là yếu tố trang trí cho du lịch, mà trở thành nền tảng vận hành. Những giá trị như nghề dệt thổ cẩm, làn điệu dân ca, kiến trúc nhà sàn hay các nghi lễ cộng đồng không phải “sản phẩm biểu diễn”, mà là những thành tố sống của một hệ sinh thái văn hóa. Khi tách khỏi đời sống, chúng dễ bị mai một; nhưng khi đặt đúng trong cấu trúc phát triển, chúng trở thành nền tảng dài hạn.
Vì vậy, bài toán của Bản Khun không chỉ là làm du lịch sao cho hấp dẫn, mà là phát triển như thế nào để không làm đứt gãy chính nền tảng văn hóa tạo nên sức hấp dẫn ấy.
Du lịch như hệ sinh thái sống
Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch tỉnh Tuyên Quang Nguyễn Vũ Hà cho rằng: Điểm mấu chốt của du lịch cộng đồng hiện nay là phải tạo được chuỗi liên kết. Nếu mỗi hộ làm một kiểu, thiếu quy ước chung, thì rất khó phát triển bền vững. Khi có tổ chức như Chi hội du lịch, chúng ta mới có thể chuẩn hóa dịch vụ, nâng chất lượng và kết nối thị trường.
Việc hình thành các mô hình tổ chức cộng đồng như Chi hội du lịch địa phương là bước đi cụ thể hóa tư duy này. Khi hoạt động du lịch có liên kết, có quy ước và cơ chế phân phối lợi ích rõ ràng, sẽ giúp giảm xung đột lợi ích và hạn chế phát triển tự phát - vốn là một rủi ro phổ biến của du lịch cộng đồng.
Cùng với đó, việc ký kết hợp tác giữa chính quyền và Hiệp hội Du lịch tỉnh Tuyên Quang, tạo ra một khung liên kết dài hạn, giúp Bản Khun không bị “đóng khung” trong quy mô làng bản mà có thể kết nối rộng hơn với thị trường.
Một chi tiết đáng chú ý là, việc xây dựng các thiết chế văn hóa như thư viện cộng đồng. Thư viện Bản Khun không chỉ là một công trình nhỏ vật chất, mà còn phản ánh sự chuyển dịch trong tư duy phát triển: Du lịch không chỉ dừng ở trải nghiệm, mà còn gắn với nâng cao tri thức, mở rộng không gian học tập và phát triển con người.
Trong thực tế, nhiều mô hình du lịch cộng đồng từng đối mặt với những vấn đề như phụ thuộc vào nguồn khách, thiếu tính tự chủ và nguy cơ biến dạng văn hóa khi chạy theo thị trường.
Chính quyền và Nhân dân Bản Khun đang nỗ lực xử lý đồng thời những thách thức này, thông qua “đồng kiến tạo”, với trọng tâm là chủ thể hóa cộng đồng, chuẩn hóa tổ chức và giữ gìn bản sắc.
Ở góc nhìn rộng hơn, sự phát triển của Bản Khun không tách rời vai trò đồng hành của các tổ chức quốc tế, và các chương trình hợp tác phát triển. Đây không chỉ là hỗ trợ mang tính thời điểm, mà là quá trình đồng hành lâu dài, góp phần định hình cách tiếp cận phát triển du lịch bền vững tại địa phương.
Chuyến khảo sát ngày 18/5 của đoàn Đại sứ quán Thụy Sĩ tại Việt Nam, do Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền Liên bang Thụy Sĩ tại Việt Nam Thomas Gass dẫn đầu, cùng tham gia đoàn còn có bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú UNDP tại Việt Nam, là một phần trong chuỗi hoạt động hợp tác đó.
Theo Đại sứ Thomas Gass, du lịch cộng đồng chỉ thực sự bền vững khi vượt khỏi khái niệm “điểm đến” đơn thuần. Mô hình đúng phải là nơi người dân vừa có sinh kế ổn định, vừa bảo tồn văn hóa, vừa duy trì lối sống truyền thống trong bối cảnh phát triển mới.
Đại sứ Thomas Gass cho rằng, các giá trị như dệt thổ cẩm, dân ca, nhà sàn hay nghi lễ truyền thống của đồng bào DTTS, không chỉ là sản phẩm du lịch, mà là một hệ thống giá trị văn hóa sống.
"Nếu được khai thác đúng cách, các giá trị đó có thể trở thành nền tảng cho phát triển dài hạn, đồng thời hạn chế nguy cơ thương mại hóa làm biến dạng bản sắc", Đại sứ Thomas Gass nhận định.
Từ góc độ phát triển, có thể thấy rõ một nguyên lý then chốt: Văn hóa không phải là tài nguyên để khai thác đơn thuần, mà là một cấu trúc sống. Khi cấu trúc này bị phá vỡ, nền tảng của du lịch cũng không còn bền vững.
Nhìn từ xu hướng chung, Bản Khun đang chuyển dần từ mô hình “Điểm đến du lịch” sang cách tiếp cận rộng hơn, nơi văn hóa, sinh kế và môi trường được đặt trong cùng một chỉnh thể phát triển.
Khi đó, du lịch không chỉ là mục tiêu, mà trở thành cầu nối giữa con người, không gian sống và giá trị văn hóa bản địa.
Trong bức tranh đó, Bản Khun không phải là trường hợp riêng lẻ, mà đang cho thấy những nét của một mô hình có thể tham chiếu.
Khi cộng đồng được đặt ở vị trí trung tâm, văn hóa không bị tách rời thành sản phẩm, và du lịch được vận hành như một cấu trúc gắn với đời sống, thì phát triển bền vững không còn là khẩu hiệu, mà sẽ trở thành một quá trình cụ thể trong thực tiễn đời sống.
Các sản phẩm du lịch cộng đồng tiêu biểu tại Bản Khun gồm: Khám phá hang Bó Mỷ và hệ sinh thái rừng già nguyên sinh; đạp xe quanh bản, trải nghiệm cảnh quan nông thôn miền núi; không gian nhà sàn truyền thống và sinh hoạt cộng đồng; ẩm thực địa phương gắn với nông nghiệp miền núi; trải nghiệm nương rẫy, cảnh quan suối nguồn; dệt thổ cẩm và các nghề thủ công truyền thống; hát dân ca và sinh hoạt văn hóa dân gian...
